ỨNG phó với stress: Các cách giảm căng thẳng và phục hồi sức khỏe tâm lý

22/1/2024

Stress là một phản ứng tự nhiên của cơ thể và tâm lý khi một người phải đối mặt với những yêu cầu, áp lực hoặc thay đổi mà họ cảm nhận là khó đáp ứng. Vì vậy, mục tiêu của việc ứng phó với stress không phải là loại bỏ hoàn toàn mọi căng thẳng khỏi cuộc sống, mà là giúp một người nhận diện được nguồn stress, điều chỉnh những yếu tố có thể thay đổi và phục hồi khả năng thích nghi của bản thân.

Không phải mọi cách giảm stress đều phù hợp với mọi người. Một số chiến lược có thể giúp giảm căng thẳng trong thời gian ngắn nhưng không giải quyết được nguyên nhân gây stress. Ngược lại, những cách ứng phó phù hợp có thể vừa giúp giảm mức độ căng thẳng hiện tại, vừa tăng khả năng đối phó với những tình huống tương tự trong tương lai.

Ứng phó với stress là gì?

Ứng phó với stress có thể hiểu là tổng hợp những cách một người sử dụng để đối diện với một tình huống gây căng thẳng và điều chỉnh phản ứng của mình trước tình huống đó.

Các cách ứng phó có thể hướng vào nhiều khía cạnh khác nhau: giải quyết vấn đề, điều chỉnh cảm xúc, thay đổi cách nhìn nhận tình huống, điều chỉnh sinh hoạt hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ từ người khác.

Điều quan trọng là không có một chiến lược ứng phó duy nhất luôn hiệu quả trong mọi hoàn cảnh.

Nếu nguồn stress có thể thay đổi, việc tập trung vào giải quyết vấn đề thường hữu ích. Nếu tình huống nằm ngoài khả năng kiểm soát, việc điều chỉnh cảm xúc, chấp nhận những điều không thể thay đổi và tìm kiếm hỗ trợ có thể phù hợp hơn.

Bước đầu tiên: Xác định điều gì đang gây stress

Trước khi tìm cách giảm stress, cần xác định tương đối rõ điều gì đang khiến mình căng thẳng.

Nguồn stress có thể đến từ bên ngoài, chẳng hạn như:

▪️Áp lực học tập hoặc công việc;

▪️Khối lượng công việc quá lớn;

▪️Khó khăn tài chính;

▪️Xung đột trong gia đình;

▪️Vấn đề trong mối quan hệ;

▪️Thay đổi nơi ở hoặc công việc;

▪️Chăm sóc người thân;

▪️Những biến cố hoặc mất mát trong cuộc sống.

Tuy nhiên, stress không chỉ phụ thuộc vào bản thân sự kiện. Cùng một tình huống có thể tạo ra mức độ stress khác nhau ở những người khác nhau.

Một phần nguyên nhân nằm ở cách một người đánh giá tình huống và đánh giá khả năng ứng phó của chính mình. Khi một người cảm nhận rằng yêu cầu của hoàn cảnh vượt quá nguồn lực hiện có, phản ứng stress có thể trở nên mạnh hơn.

Do đó, việc xác định nguồn stress nên bao gồm cả hai câu hỏi: “Điều gì đang xảy ra?” và “Mình đang nhìn nhận và phản ứng với điều đó như thế nào?”

1. Tập trung giải quyết những vấn đề có thể thay đổi

Một trong những cách ứng phó hữu ích với stress là chuyển từ cảm giác “mọi thứ đang quá tải” sang xác định cụ thể những vấn đề có thể xử lý.

Ví dụ, một người cảm thấy căng thẳng vì có quá nhiều công việc có thể bắt đầu bằng việc:

▪️Liệt kê những nhiệm vụ đang tồn đọng;

▪️Xác định việc nào cần ưu tiên;

▪️Chia một nhiệm vụ lớn thành những bước nhỏ hơn;

▪️Đặt thời hạn thực tế;

▪️Giảm những việc không thực sự cần thiết;

▪️Trao đổi để phân chia lại khối lượng công việc khi có thể.

Khi một vấn đề quá lớn được chia thành những nhiệm vụ cụ thể, cảm giác mất kiểm soát có thể giảm xuống

Điều này đặc biệt quan trọng với những người có xu hướng trì hoãn hoặc né tránh khi cảm thấy quá tải. Né tránh có thể giúp giảm khó chịu trong thời gian ngắn nhưng thường khiến vấn đề tồn đọng và tiếp tục tạo thêm stress.

2. Phân biệt điều mình có thể kiểm soát và điều mình không thể kiểm soát

Một nguồn stress phổ biến là dành quá nhiều năng lượng cho những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát.

Chẳng hạn, một người có thể không kiểm soát được suy nghĩ của người khác, kết quả của một cuộc phỏng vấn, phản ứng của đồng nghiệp hoặc những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ.

Trong những tình huống này, việc liên tục suy nghĩ “giá như…” hoặc cố gắng dự đoán mọi khả năng có thể khiến mức độ căng thẳng tăng lên mà không tạo ra giải pháp thực tế.

Có thể bắt đầu bằng cách phân chia vấn đề thành hai nhóm:

Những điều có thể tác động: hành động của bản thân, cách giao tiếp, cách chuẩn bị, cách sắp xếp thời gian và cách tìm kiếm hỗ trợ.

Những điều không thể kiểm soát hoàn toàn: phản ứng của người khác, những gì đã xảy ra, một số kết quả khách quan hoặc những khả năng chưa xảy ra.

Mục tiêu không phải là “mặc kệ” những điều không kiểm soát được, mà là đưa nguồn lực tâm lý trở lại những điều thực sự có thể tác động.

3. Điều chỉnh những suy nghĩ làm stress trở nên nghiêm trọng hơn

Không phải mọi suy nghĩ xuất hiện khi stress đều chính xác. Khi căng thẳng, một người có thể dễ rơi vào những kiểu suy nghĩ như:

▪️“Mình phải làm mọi thứ thật hoàn hảo.”

▪️“Nếu mình làm không tốt thì mọi người sẽ thất vọng.”

▪️“Chuyện này chắc chắn sẽ thất bại.”

▪️“Mình không thể chịu thêm được nữa.”

▪️“Mình phải giải quyết tất cả ngay lập tức.”

Những suy nghĩ này có thể khiến tình huống vốn đã khó khăn trở nên nghiêm trọng hơn về mặt tâm lý.

Trong tiếp cận nhận thức – hành vi, một cách hữu ích là xem xét lại suy nghĩ bằng những câu hỏi như: Điều gì khiến mình nghĩ như vậy? Có bằng chứng nào ủng hộ hoặc không ủng hộ suy nghĩ này? Có cách nhìn nào thực tế và cân bằng hơn không?

Ví dụ, thay vì “Mình phải hoàn thành tất cả ngay hôm nay”, có thể chuyển thành: “Có nhiều việc cần làm, nhưng mình có thể xác định việc ưu tiên và hoàn thành từng phần.”

Mục tiêu không phải là ép bản thân suy nghĩ tích cực, mà là đưa suy nghĩ về mức thực tế và có khả năng hỗ trợ hành động.

4. Điều chỉnh phản ứng cơ thể khi stress

Stress không chỉ diễn ra ở mức độ suy nghĩ và cảm xúc. Hệ thần kinh cũng tham gia trực tiếp vào phản ứng stress, khiến cơ thể có thể xuất hiện tim đập nhanh, căng cơ, thở nhanh, bồn chồn, khó thư giãn hoặc khó ngủ.

Vì vậy, các hoạt động giúp cơ thể giảm mức kích hoạt cũng có thể hỗ trợ quá trình phục hồi. Một số cách có thể áp dụng gồm:

▪️Thở chậm và có kiểm soát;

▪️Thư giãn cơ;

▪️Vận động thể chất;

▪️Đi bộ;

▪️Kéo giãn cơ thể;

▪️Thực hành chánh niệm;

▪️Dành thời gian nghỉ giữa những giai đoạn làm việc kéo dài.

Những phương pháp này không nhất thiết giải quyết được nguồn stress, nhưng có thể giúp giảm mức kích hoạt sinh lý, từ đó tạo điều kiện để một người suy nghĩ rõ ràng hơn và lựa chọn cách ứng phó phù hợp.

5. Duy trì giấc ngủ và nhịp sinh hoạt ổn định

Stress có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, trong khi thiếu ngủ lại làm khả năng điều chỉnh cảm xúc và đối phó với áp lực trở nên khó khăn hơn.

Một số người khi stress có xu hướng thức khuya để làm việc, sử dụng điện thoại nhiều hơn hoặc thay đổi đáng kể thời gian ngủ. Những hành vi này có thể tạo thành một vòng lặp: stress làm mất ngủ, thiếu ngủ làm tăng mệt mỏi và dễ cáu gắt, từ đó khả năng ứng phó với stress tiếp tục giảm.

Duy trì giờ ngủ và thức tương đối ổn định, giảm các hoạt động kích thích trước khi ngủ và tạo một khoảng thời gian chuyển tiếp từ công việc sang nghỉ ngơi có thể hỗ trợ quá trình phục hồi.

Nếu mất ngủ kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ đến hoạt động ban ngày, cần xem xét vấn đề giấc ngủ một cách chuyên môn thay vì chỉ cố gắng “ngủ nhiều hơn”.

6. Duy trì vận động và các hoạt động phục hồi

Khi căng thẳng, một số người có xu hướng thu mình, nằm nghỉ quá nhiều hoặc ngừng hoàn toàn những hoạt động từng giúp họ cảm thấy dễ chịu. Tuy nhiên, nghỉ ngơi không nhất thiết đồng nghĩa với hoàn toàn không hoạt động.

Vận động thể chất phù hợp, tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên, dành thời gian ở ngoài trời, duy trì sở thích và các hoạt động có ý nghĩa có thể giúp cơ thể và tâm lý có thêm cơ hội phục hồi.

Điều quan trọng là lựa chọn mức độ phù hợp với tình trạng hiện tại. Khi đang quá tải, không nhất thiết phải đặt ra một kế hoạch thay đổi toàn bộ lối sống. Những thay đổi nhỏ nhưng có khả năng duy trì thường thực tế hơn.

7. Tìm kiếm sự hỗ trợ từ những người phù hợp

Con người không phải lúc nào cũng cần tự mình giải quyết stress.

Chia sẻ với một người đáng tin cậy có thể giúp một người nhìn vấn đề từ một góc độ khác, giảm cảm giác cô lập và nhận được sự hỗ trợ thực tế khi cần thiết.

Tuy nhiên, tìm kiếm hỗ trợ không có nghĩa là chỉ kể lại vấn đề. Trong một số trường hợp, điều hữu ích hơn có thể là nói rõ mình đang cần gì: được lắng nghe, cần lời khuyên, cần hỗ trợ giải quyết một công việc cụ thể hay đơn giản là cần có người ở bên.

Việc lựa chọn người để chia sẻ cũng quan trọng. Một mối quan hệ an toàn là nơi một người có thể chia sẻ khó khăn mà không bị phán xét, xem nhẹ hoặc gây thêm áp lực.

8. Tránh những cách ứng phó chỉ giúp dễ chịu trong thời gian ngắn

Khi stress, một người thường tìm kiếm cách để giảm cảm giác khó chịu càng nhanh càng tốt. Điều này là dễ hiểu, nhưng không phải cách nào cũng có lợi về lâu dài.

Một số hành vi như uống rượu, sử dụng chất, ăn uống mất kiểm soát, thức khuya, sử dụng mạng xã hội quá mức hoặc né tránh hoàn toàn vấn đề có thể tạo cảm giác dễ chịu tạm thời.

Vấn đề nằm ở chỗ những hành vi này có thể trở thành cách ứng phó chính mỗi khi stress xuất hiện. Khi đó, nguồn stress ban đầu chưa được giải quyết, trong khi một khó khăn mới có thể phát sinh.

Vì vậy, khi nhận thấy mình thường xuyên sử dụng một hành vi để “không phải nghĩ đến stress nữa”, nên xem xét liệu hành vi đó đang thực sự giúp giải quyết vấn đề hay chỉ làm giảm cảm giác khó chịu trong chốc lát.

9. Học cách nhận diện giới hạn của bản thân

Một phần của việc ứng phó với stress là nhận biết khi nào bản thân đang vượt quá giới hạn. Một người có thể quen với việc nhận thêm công việc, luôn cố gắng đáp ứng kỳ vọng của người khác hoặc cảm thấy có lỗi khi từ chối. Nếu tình trạng này kéo dài, khối lượng yêu cầu có thể vượt quá nguồn lực thực tế.

Học cách đặt giới hạn có thể bao gồm việc:

▪️Nói “không” với những yêu cầu không cần thiết;

▪️Trao đổi rõ về khối lượng công việc;

▪️Đề nghị hỗ trợ khi cần;

▪️Dành thời gian nghỉ ngơi;

▪️Không đặt tiêu chuẩn hoàn hảo cho mọi nhiệm vụ.

Đặt giới hạn không có nghĩa là thiếu trách nhiệm. Trong nhiều trường hợp, đây là một phần của việc duy trì khả năng hoạt động lâu dài.

Khi nào tự ứng phó với stress là chưa đủ?

Các chiến lược tự chăm sóc và điều chỉnh stress có thể hữu ích khi mức độ căng thẳng vẫn nằm trong khả năng ứng phó và một người vẫn duy trì được tương đối tốt các hoạt động thường ngày.

Tuy nhiên, nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi:

▪️Stress kéo dài và không có dấu hiệu cải thiện;

▪️Các triệu chứng ngày càng nghiêm trọng;

▪️Mất ngủ hoặc rối loạn sinh hoạt kéo dài;

▪️Khó duy trì công việc, học tập hoặc các mối quan hệ;

▪️Thường xuyên cảm thấy quá tải hoặc mất kiểm soát;

▪️Sử dụng rượu, chất hoặc các hành vi có hại để đối phó với stress;

▪️Xuất hiện các triệu chứng lo âu hoặc trầm cảm rõ rệt;

▪️Xuất hiện suy nghĩ về cái chết, tự làm tổn thương bản thân hoặc tự sát.

Trong những trường hợp này, việc hỗ trợ không chỉ nhằm “giảm stress” mà còn cần xác định liệu phía sau stress có một vấn đề tâm lý khác đang cần được đánh giá và can thiệp hay không.

Ứng phó với stress không có nghĩa là phải luôn bình tĩnh

Một quan niệm phổ biến là một người ứng phó tốt với stress phải luôn kiểm soát được cảm xúc và không để bản thân căng thẳng.

Thực tế, ứng phó tốt không đồng nghĩa với không có phản ứng stress. Một người vẫn có thể lo lắng, buồn bã, tức giận hoặc mệt mỏi trước một tình huống khó khăn. Khả năng ứng phó thể hiện ở việc họ có thể nhận diện điều đang xảy ra, điều chỉnh phản ứng phù hợp, tìm kiếm nguồn lực và từng bước quay lại các hoạt động quan trọng.

Vì vậy, mục tiêu không phải là trở thành một người “không bao giờ stress”, mà là xây dựng khả năng nhận diện – điều chỉnh – phục hồi – tìm kiếm hỗ trợ khi cần thiết.

Kết luận

Ứng phó với stress là một quá trình gồm nhiều yếu tố, từ giải quyết nguồn áp lực, điều chỉnh suy nghĩ và cảm xúc đến chăm sóc cơ thể, duy trì giấc ngủ, vận động, kết nối xã hội và thiết lập giới hạn phù hợp.

Không phải mọi chiến lược đều phù hợp với mọi tình huống. Khi một vấn đề có thể thay đổi, tập trung vào giải quyết vấn đề có thể hữu ích. Khi một yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát, việc điều chỉnh phản ứng cảm xúc và tìm kiếm hỗ trợ có thể quan trọng hơn.

Nếu stress kéo dài, gây suy giảm rõ rệt trong học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc sức khỏe, việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn có thể giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng can thiệp phù hợp.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ bạn trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

Cơ chế của stress: Điều gì xảy ra với cơ thể và não bộ khi chúng ta căng thẳng?

Stress không chỉ là cảm giác căng thẳng trong suy nghĩ mà còn là một chuỗi phản ứng phức tạp diễn ra trong não bộ, hệ thần kinh và cơ thể. Hiểu rõ cơ chế này giúp chúng ta nhận diện phản ứng của bản thân và biết cách điều chỉnh khi stress trở nên quá mức.

Stress khác gì với trầm cảm? Cách phân biệt và khi nào cần hỗ trợ

Stress và trầm cảm có thể có những biểu hiện giống nhau như mệt mỏi, khó tập trung, mất ngủ hoặc dễ cáu gắt, nhưng chúng khác nhau về nguyên nhân, diễn biến và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Hiểu rõ sự khác biệt giúp nhận diện đúng vấn đề và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp khi cần thiết.

Stress là gì: Dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào cần hỗ trợ

Stress là phản ứng tự nhiên trước những áp lực trong cuộc sống. Hiểu đúng về dấu hiệu, nguyên nhân và cách ứng phó có thể giúp mỗi người nhận diện khi căng thẳng đang vượt quá khả năng thích nghi và cần được hỗ trợ.

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI