Can thiệp và hỗ trợ trẻ chậm phát triển như thế nào? cha mẹ cần bắt đầu từ đâu?

17/12/2023

Mỗi trẻ chậm phát triển có khả năng và nhu cầu hỗ trợ khác nhau. Việc đánh giá đúng và xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp giúp trẻ phát triển kỹ năng, tăng khả năng tự lập và hòa nhập tốt hơn trong cuộc sống.

Khi nhận thấy con chậm nói, khó học kỹ năng mới, gặp khó khăn trong sinh hoạt hoặc phát triển khác biệt so với trẻ cùng tuổi, nhiều cha mẹ thường lo lắng:

▪️Con có cần can thiệp không?

▪️Can thiệp có giúp con tiến bộ không?

▪️Cha mẹ nên bắt đầu hỗ trợ con từ đâu?

Với trẻ chậm phát triển, mục tiêu của can thiệp không phải là thay đổi trẻ trở thành một người khác, mà là giúp trẻ phát huy khả năng hiện có, học các kỹ năng cần thiết và tăng mức độ độc lập trong cuộc sống

Theo các tài liệu chuyên môn, trẻ chậm phát triển thường gặp khó khăn ở hai nhóm chính: khả năng nhận thức (học hỏi, ghi nhớ, giải quyết vấn đề) và khả năng thích nghi (giao tiếp, tự chăm sóc, kỹ năng xã hội). Vì vậy, việc hỗ trợ cần tập trung vào những lĩnh vực mà trẻ đang gặp khó khăn.

Vì sao cần can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển?

Những năm đầu đời là giai đoạn quan trọng để trẻ hình thành các kỹ năng nền tảng. Việc can thiệp sớm giúp:

▪️Hiểu rõ khả năng và nhu cầu của trẻ.

▪️Xác định những khó khăn trẻ đang gặp phải.

▪️Xây dựng mục tiêu phù hợp với khả năng của con.

▪️Tạo cơ hội để trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp, tự lập và hòa nhập.

Can thiệp sớm không có nghĩa là “chữa khỏi hoàn toàn”, mà giúp trẻ tận dụng tốt nhất khả năng phát triển của mình.

Trẻ chậm phát triển cần được hỗ trợ những gì?

Chậm phát triển không chỉ liên quan đến nhận thức hay khả năng học tập. Trẻ có thể gặp khó khăn ở nhiều lĩnh vực khác nhau như vận động, ngôn ngữ – giao tiếp, kỹ năng tự phục vụ, khả năng chơi và tương tác xã hội. Vì vậy, hỗ trợ cần được xây dựng dựa trên đánh giá cụ thể về điểm mạnh, khó khăn và mức phát triển hiện tại của từng trẻ.

Can thiệp sớm có thể bao gồm âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu, hỗ trợ giáo dục và hướng dẫn cha mẹ, tùy theo nhu cầu của trẻ. Việc phối hợp giữa gia đình và các chuyên gia giúp những kỹ năng trẻ học được có cơ hội được sử dụng thường xuyên trong đời sống hằng ngày.

1. Hỗ trợ vận động phù hợp với khả năng của trẻ

Nếu trẻ chậm về vận động thô hoặc vận động tinh, mục tiêu nên tập trung vào những kỹ năng có ý nghĩa trong sinh hoạt như giữ thăng bằng, đi lại, cầm nắm, sử dụng đồ vật, phối hợp tay – mắt hoặc tham gia các hoạt động vui chơi.

Tùy mức độ khó khăn, trẻ có thể cần được đánh giá và hỗ trợ bởi chuyên viên vật lý trị liệu hoặc hoạt động trị liệu. Mục tiêu không phải là ép trẻ đạt kỹ năng giống trẻ cùng tuổi càng nhanh càng tốt, mà là giúp trẻ tăng khả năng vận động và tham gia vào các hoạt động hằng ngày một cách an toàn, chủ động hơn.

2. Phát triển ngôn ngữ và khả năng hiểu

Với trẻ chậm phát triển, khó khăn giao tiếp có thể nằm ở khả năng hiểu lời nói, diễn đạt bằng lời, sử dụng cử chỉ hoặc kết hợp nhiều hình thức giao tiếp.

Người lớn nên sử dụng câu ngắn, rõ ràng, phù hợp với mức hiểu của trẻ; kết hợp lời nói với đồ vật thật, hình ảnh hoặc cử chỉ; đồng thời tạo nhiều cơ hội giao tiếp trong ăn uống, chơi, tắm, thay quần áo và các hoạt động thường ngày.

Nếu trẻ có ít hoặc chưa có lời nói, chuyên gia có thể đánh giá việc sử dụng giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC) như cử chỉ, hình ảnh, bảng giao tiếp hoặc thiết bị hỗ trợ. AAC không chỉ dành cho trẻ “không thể nói”; ASHA cho biết không có yêu cầu tiên quyết về độ tuổi hay khả năng nhận thức trước khi cân nhắc AAC.

3. Rèn luyện kỹ năng tự lập

Khả năng tự chăm sóc là một phần quan trọng của chức năng thích nghi, cũng là một trong những lĩnh vực có thể bị ảnh hưởng ở trẻ chậm phát triển toàn diện.

Tùy độ tuổi và mức phát triển, trẻ có thể được hướng dẫn từng bước:\

▪️Tự ăn hoặc tham gia vào quá trình ăn.

▪️Rửa và lau tay.

▪️Đánh răng với sự hỗ trợ phù hợp.

▪️Mặc hoặc cởi một số loại quần áo đơn giản.

▪️Thu dọn đồ chơi, vật dụng cá nhân.

▪️Tham gia những công việc nhỏ trong sinh hoạt gia đình.

Người lớn nên chia hoạt động thành các bước nhỏ, làm mẫu khi cần và giảm dần mức hỗ trợ khi trẻ tiến bộ. Mục tiêu là giúp trẻ tham gia và chủ động ngày càng nhiều, thay vì người lớn thực hiện toàn bộ thay cho trẻ.

4. Phát triển kỹ năng chơi và tương tác xã hội

Không phải trẻ chậm phát triển nào cũng gặp khó khăn xã hội giống nhau. Một số trẻ có thể chủ động tương tác nhưng kỹ năng chơi còn đơn giản; một số trẻ khó chờ đợi, chia sẻ, tham gia hoạt động cùng người khác hoặc chưa hiểu tốt các tình huống xã hội. Vì vậy, kỹ năng cần dạy phải dựa trên đánh giá thực tế của từng trẻ, thay vì đặt một yêu cầu chung cho tất cả trẻ GDD.

Có thể hỗ trợ trẻ thông qua các hoạt động gần gũi như:

▪️Chơi luân phiên: “đến lượt con – đến lượt mẹ”.

▪️Bắt chước hành động đơn giản khi chơi.

▪️Chơi cùng một hoạt động với người lớn hoặc trẻ khác.

▪️Chờ trong thời gian ngắn và dần tăng thời gian chờ.

▪️Học cách đưa, nhận, chia sẻ hoặc nhờ người khác giúp đỡ.

▪️Tham gia những trò chơi có quy tắc đơn giản phù hợp với khả năng.

▪️Tập nhận biết và thể hiện một số cảm xúc, nhu cầu cơ bản.

Điều quan trọng là dạy kỹ năng xã hội trong những tình huống có ý nghĩa với trẻ, chẳng hạn lúc chơi, ăn uống, sinh hoạt gia đình hoặc hoạt động ở lớp, thay vì chỉ yêu cầu trẻ thực hiện một hành vi tách rời khỏi bối cảnh.

Can thiệp sớm hướng tới nhiều lĩnh vực, trong đó có giao tiếp và khả năng tham gia xã hội; các chương trình có sự tham gia của cha mẹ/người chăm sóc cũng cho thấy lợi ích đối với nhiều kết quả phát triển, dù chất lượng bằng chứng riêng cho GDD vẫn còn khác nhau giữa các nghiên cứu.

5. Khuyến khích trẻ chủ động giao tiếp

Với trẻ chậm phát triển, mục tiêu giao tiếp không nên chỉ là “nói được nhiều từ hơn” hoặc “phải nhìn vào mắt”. Giao tiếp chức năng quan trọng hơn: trẻ có thể chủ động cho người khác biết mình muốn gì, không muốn gì, cần giúp đỡ, muốn tiếp tục, muốn dừng lại hoặc muốn chia sẻ một điều mình quan tâm.

Trẻ có thể giao tiếp bằng nhiều cách:

▪️Ánh mắt hoặc hướng nhìn.

▪️Nét mặt.

▪️Cử chỉ như chỉ tay, đưa đồ vật, gật hoặc lắc đầu.

▪️Âm thanh và từ nói.

▪️Hình ảnh hoặc bảng giao tiếp.

▪️Các hình thức AAC phù hợp khi cần.

Vì vậy, người lớn nên nhận biết và đáp lại những nỗ lực giao tiếp của trẻ, thay vì chỉ phản hồi khi trẻ nói thành lời. Các nghiên cứu về AAC ở trẻ có khó khăn phát triển cho thấy các phương thức hỗ trợ giao tiếp có thể cải thiện khả năng biểu đạt, hiểu ngôn ngữ và tham gia giao tiếp; việc sử dụng AAC cũng không đồng nghĩa với việc từ bỏ mục tiêu phát triển lời nói.

Trong sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ có thể:

▪️Đặt đồ vật trẻ thích trong tầm nhìn và chờ trẻ thể hiện nhu cầu.

▪️Cho trẻ lựa chọn giữa hai đồ vật hoặc hai hoạt động.

▪️Nói mẫu ngắn gọn, chẳng hạn “mở”, “thêm”, “con muốn bóng”.

▪️Chờ vài giây để trẻ có thời gian xử lý và phản hồi.

▪️Mở rộng điều trẻ vừa thể hiện; ví dụ trẻ nói “xe”, người lớn có thể đáp “xe chạy”.

▪️Dùng hình ảnh, cử chỉ hoặc phương tiện hỗ trợ khi lời nói chưa đáp ứng được nhu cầu giao tiếp.

Mục tiêu là giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp có ý nghĩa và có tác dụng: khi trẻ biểu đạt nhu cầu hoặc chia sẻ điều gì đó, người khác sẽ lắng nghe và phản hồi.

Một điểm rất quan trọng

Với chậm phát triển toàn diện, không nên xây dựng nội dung hỗ trợ chỉ quanh “trí tuệ”, “hành vi” hay “giao tiếp xã hội”. GDD là một hồ sơ phát triển đa lĩnh vực. Trẻ nên được đánh giá cả vận động, ngôn ngữ – giao tiếp, nhận thức, kỹ năng xã hội, chức năng thích nghi; đồng thời cần lưu ý thị giác, thính giác và các vấn đề y khoa đi kèm khi có chỉ định.

Vai trò của cha mẹ trong quá trình hỗ trợ con

Can thiệp không chỉ diễn ra trong các buổi trị liệu mà còn nằm trong những hoạt động hằng ngày tại gia đình. Cha mẹ nên:

Hiểu khả năng hiện tại của trẻ

Thay vì chỉ tập trung vào những điều con chưa làm được, hãy quan sát:

▪️Con có điểm mạnh gì?

▪️Con đang gặp khó khăn ở đâu?

▪️Con cần hỗ trợ điều gì?

Đặt mục tiêu nhỏ và phù hợp

Ví dụ:

Thay vì mong con “nói chuyện như các bạn”, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những mục tiêu gần hơn:

▪️Biết gọi tên đồ vật.

▪️Biết yêu cầu khi cần.

▪️Biết trả lời câu hỏi đơn giản.

Ghi nhận sự tiến bộ của trẻ

Với trẻ chậm phát triển trí tuệ, tiến bộ đôi khi đến từ những thay đổi nhỏ:

▪️Biết thêm một từ mới.

▪️Tự làm được một việc cá nhân.

▪️Chủ động tương tác nhiều hơn.

Mỗi bước tiến đều có giá trị trong quá trình phát triển của trẻ.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi trẻ:

▪️Chậm phát triển ở nhiều lĩnh vực.

▪️Khó khăn rõ rệt trong giao tiếp, học tập hoặc sinh hoạt.

▪️Không tiến bộ dù đã được hỗ trợ.

▪️Mất đi những kỹ năng đã từng có.

Việc đánh giá giúp gia đình hiểu rõ hơn về khả năng hiện tại của trẻ và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Đồng hành cùng con từ những bước đầu tiên

Mỗi trẻ chậm phát triển có tốc độ phát triển và nhu cầu hỗ trợ khác nhau. Việc phát hiện sớm, đánh giá đúng và đồng hành phù hợp sẽ giúp trẻ có thêm cơ hội phát triển kỹ năng, tăng khả năng tự lập và hòa nhập với môi trường xung quanh.

Tại Happy Life, trẻ được đánh giá các lĩnh vực phát triển như nhận thức, ngôn ngữ, giao tiếp, kỹ năng thích nghi và hành vi. Kết quả đánh giá giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về khả năng của con, những khó khăn trẻ đang gặp phải và định hướng hỗ trợ phù hợp trong từng giai đoạn.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, cha mẹ vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ cha mẹ trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

10 dấu hiệu nhận biết trẻ có thể gặp khó khăn về tăng động giảm chú ý (ADHD)

Trẻ hay mất tập trung, khó ngồi yên hoặc thường hành động bốc đồng chưa chắc là “nghịch ngợm”. Hiểu đúng các dấu hiệu của ADHD giúp cha mẹ quan sát con khách quan hơn và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp khi cần thiết.

Nguyên nhân trẻ chậm phát triển: Những điều cha mẹ cần biết

Chậm phát triển không phải lúc nào cũng xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Hiểu đúng các yếu tố liên quan giúp cha mẹ giảm bớt lo lắng, tránh tự trách bản thân và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp cho con.

Trẻ bị chậm phát triển có thể học bình thường không?

Chậm phát triển không có nghĩa là trẻ không thể học. Mỗi trẻ có khả năng tiếp nhận khác nhau, và mục tiêu quan trọng là giúp trẻ phát triển kỹ năng phù hợp, tăng tính độc lập và tham gia tốt hơn vào cuộc sống.

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI