CHẨN ĐOÁN TRẦM CẢM THEO DSM-5-TR: BÁC SĨ VÀ CHUYÊN GIA TÂM LÝ DỰA VÀO NHỮNG TIÊU CHÍ NÀO?

12/11/2023

Khi cảm thấy buồn bã, mất hứng thú, khó ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài, nhiều người tự hỏi: “Mình có bị trầm cảm không?”

Tuy nhiên, chỉ có một vài triệu chứng riêng lẻ chưa đủ để kết luận một người mắc trầm cảm. Trong thực hành chuyên môn, việc chẩn đoán dựa trên nhiều thông tin khác nhau, bao gồm triệu chứng, thời gian xuất hiện, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống, tiền sử sức khỏe tâm thần và thể chất, các loại thuốc hoặc chất đang sử dụng, cũng như khả năng có những rối loạn khác đi kèm.

Một trong những hệ thống tiêu chuẩn được sử dụng rộng rãi trong tâm thần học và tâm lý học lâm sàng là DSM-5-TR – Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần, phiên bản hiệu đính lần thứ 5 của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ.

DSM-5-TR là gì?

DSM-5-TR là một hệ thống tiêu chuẩn giúp các chuyên gia sức khỏe tâm thần mô tả và chẩn đoán các rối loạn tâm thần một cách có hệ thống.

Đối với trầm cảm, DSM-5-TR không chỉ xem xét một người có “buồn” hay không. Việc đánh giá còn xem xét cụm triệu chứng, thời gian kéo dài, sự thay đổi so với trước đây và mức độ ảnh hưởng đến học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc những hoạt động quan trọng khác.

Vì vậy, kết quả của một bài trắc nghiệm trên mạng không thể thay thế cho quá trình đánh giá và chẩn đoán chuyên môn.

Tiêu chí nhận biết trầm cảm

Theo tiêu chuẩn DSM-5-TR, một người cần có từ 5 triệu chứng trở lên trong cùng một khoảng thời gian ít nhất 2 tuần, đồng thời các triệu chứng này thể hiện sự thay đổi so với trước đây.

Trong đó, ít nhất một triệu chứng phải là khí sắc trầm hoặc giảm đáng kể hứng thú/niềm vui.

Các triệu chứng có thể bao gồm:

1. Khí sắc trầm

Người bệnh cảm thấy buồn bã, trống rỗng, vô vọng hoặc xuống tinh thần trong phần lớn thời gian trong ngày và gần như mỗi ngày. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, biểu hiện có thể nổi bật hơn dưới dạng dễ cáu gắt hoặc kích thích thay vì chỉ buồn bã.

2. Giảm hứng thú hoặc niềm vui

Những hoạt động trước đây từng khiến người đó thích thú không còn đem lại cảm giác vui vẻ hoặc sự quan tâm như trước.

Ví dụ, một người vốn thích gặp bạn bè, chơi thể thao hoặc theo đuổi một sở thích nào đó nhưng dần không còn muốn tham gia vào những hoạt động này.

3. Thay đổi đáng kể về ăn uống hoặc cân nặng

Có thể xuất hiện tình trạng ăn ít hoặc ăn nhiều hơn bình thường, kéo theo thay đổi đáng kể về cân nặng mà không chủ động thực hiện chế độ giảm hoặc tăng cân.

4. Rối loạn giấc ngủ

Người bệnh có thể khó ngủ, ngủ không sâu, thức giấc nhiều lần hoặc ngược lại ngủ quá nhiều.

5. Kích động hoặc chậm chạp về vận động

Một số người trở nên bồn chồn, khó ngồi yên; trong khi những người khác lại chậm chạp rõ rệt trong vận động, nói năng hoặc thực hiện các hoạt động thường ngày. Những thay đổi này rõ ràng đến mức, đôi khi có thể những người xung quanh cũng nhận thấy.

6. Mệt mỏi, thiếu năng lượng

Người bệnh cảm thấy kiệt sức, thiếu năng lượng ngay cả khi không thực hiện những hoạt động quá nặng. Những việc vốn rất bình thường như tắm rửa, đi làm, học tập hoặc dọn dẹp nhà cửa cũng có thể trở nên khó khăn.

7. Cảm giác vô giá trị hoặc tội lỗi quá mức

Người bệnh có thể thường xuyên nghĩ mình vô dụng, kém cỏi, là gánh nặng hoặc tự trách bản thân quá mức so với hoàn cảnh thực tế.

8. Khó tập trung hoặc khó đưa ra quyết định

Khả năng tập trung, ghi nhớ, suy nghĩ hoặc đưa ra quyết định có thể giảm rõ rệt. Điều này đôi khi biểu hiện bằng việc đọc mãi không vào, làm việc chậm hơn, dễ quên, khó lựa chọn hoặc không thể hoàn thành những việc trước đây vẫn làm được.

9. Suy nghĩ về cái chết hoặc tự sát

Có thể xuất hiện những suy nghĩ lặp đi lặp lại về cái chết, ý nghĩ muốn chết, ý tưởng hoặc kế hoạch tự sát, hoặc hành vi tự sát. Đây là dấu hiệu cần được đánh giá nguy cơ một cách nghiêm túc và kịp thời, thay vì chờ xem các triệu chứng có tự hết hay không.

Có đủ 5 triệu chứng là chắc chắn bị trầm cảm?

Không.

Đây là một lưu ý rất quan trọng.

DSM-5-TR không phải là một bảng checklist mà chỉ cần tích đủ 5 ô là có thể tự kết luận “mình bị trầm cảm”. Các triệu chứng cần gây ra sự khó chịu đáng kể về mặt lâm sàng hoặc làm suy giảm chức năng trong những lĩnh vực quan trọng như công việc, học tập, các mối quan hệ hoặc đời sống hằng ngày.

Ngoài ra, chuyên gia cũng cần xem xét liệu các biểu hiện có thể được giải thích tốt hơn bởi:

Một bệnh lý hoặc vấn đề sức khỏe thể chất.

Tác động của thuốc.

Việc sử dụng rượu hoặc chất khác.

Một rối loạn tâm thần khác.

Hoặc những giai đoạn hưng cảm/hưng cảm nhẹ, bởi điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phân biệt trầm cảm với rối loạn lưỡng cực.

Do đó, cùng một triệu chứng nhưng nguyên nhân và bối cảnh khác nhau có thể dẫn đến những kết luận lâm sàng khác nhau.

Vì sao cần đánh giá cả chức năng của một người?

Trầm cảm không chỉ được nhìn qua câu hỏi “Bạn có buồn không?”.

Một người có thể vẫn đi làm, đi học, chăm sóc gia đình và giao tiếp bình thường nhưng bên trong đã phải cố gắng rất nhiều để duy trì những hoạt động đó.

Ngược lại, có người biểu hiện rõ rệt bằng việc nghỉ học, nghỉ làm, thu mình, bỏ bê việc chăm sóc bản thân hoặc không thể hoàn thành những công việc đơn giản.

Vì vậy, khi đánh giá trầm cảm, chuyên gia thường quan tâm đến mức độ thay đổi trong hoạt động và đời sống của người đó, chứ không chỉ đếm số lượng triệu chứng.

WHO cũng ghi nhận rằng trầm cảm có thể ảnh hưởng đến gia đình, các mối quan hệ, học tập và công việc.

Trắc nghiệm trầm cảm có thể thay thế chẩn đoán không?

Không.

Các công cụ như PHQ-9, BDI và một số thang đo khác có thể được sử dụng để sàng lọc hoặc đánh giá mức độ triệu chứng. Chúng giúp chuyên gia có thêm thông tin và theo dõi sự thay đổi trong quá trình can thiệp.

Tuy nhiên, điểm số của một thang đo không tự nó tạo thành một chẩn đoán.

Ví dụ, một người có điểm trầm cảm cao có thể đang trải qua một giai đoạn khó khăn nghiêm trọng, nhưng chuyên gia vẫn cần tìm hiểu thêm về thời gian xuất hiện triệu chứng, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống, bệnh sử, thuốc hoặc chất đang sử dụng và những vấn đề tâm lý khác trước khi đưa ra kết luận.

DSM-5 và DSM-5-TR có phải là cách duy nhất để chẩn đoán trầm cảm?

Không.

DSM là một hệ thống phân loại được sử dụng rộng rãi, đặc biệt trong thực hành và nghiên cứu tại Hoa Kỳ và nhiều nơi khác. Bên cạnh đó, ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới cũng là một hệ thống phân loại bệnh tật được sử dụng rộng rãi trên thế giới.

Vì vậy, trong thực hành lâm sàng, việc đánh giá cần đặt tiêu chuẩn chẩn đoán vào đúng bối cảnh chuyên môn, quốc gia, cơ sở y tế và mục đích đánh giá.

Quan trọng hơn, dù sử dụng hệ thống nào, chẩn đoán vẫn cần dựa trên đánh giá lâm sàng toàn diện, thay vì chỉ dựa vào một bảng câu hỏi.

Khi nào nên tìm đến chuyên gia?

Nếu bạn hoặc người thân có những thay đổi kéo dài khoảng 2 tuần trở lên, đặc biệt khi xuất hiện nhiều triệu chứng cùng lúc và bắt đầu ảnh hưởng đến học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc sinh hoạt hằng ngày, bạn nên tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý có chuyên môn phù hợp để được đánh giá.

Đặc biệt, nếu xuất hiện ý nghĩ muốn chết, ý định hoặc kế hoạch tự sát, hoặc nguy cơ gây tổn hại cho bản thân, cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khẩn cấp và không nên để người đó ở một mình khi nguy cơ đang cao.

Trầm cảm là một tình trạng có thể điều trị. Việc được đánh giá đúng không nhằm “gắn nhãn” cho một người, mà giúp xác định điều gì đang thực sự xảy ra và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp. WHO hiện cũng ghi nhận các phương pháp điều trị tâm lý và thuốc có hiệu quả đối với trầm cảm, tùy mức độ và hoàn cảnh của từng người.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ bạn trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

Trầm cảm là gì?

Trầm cảm là một rối loạn sức khỏe tâm thần phổ biến, ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày.

Trầm cảm ở trẻ em

Thực tế, trẻ em và thanh thiếu niên cũng có thể trải qua trầm cảm, nhưng biểu hiện đôi khi không giống những gì người lớn thường hình dung.

Tiêu chí nhận biết trầm cảm theo ICD-10

ICD-10 là một hệ thống phân loại bệnh được sử dụng rộng rãi trong y khoa, bao gồm cả các rối loạn tâm thần và hành vi.

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI