TỰ HẠI VÀ RỐI LOẠN NHÂN CÁCH RANH GIỚI

03/09/2025

Tại sao một người lại cố tình làm đau chính mình, dù biết hành động đó có thể gây tổn thương cho cơ thể? Với một số người mắc rối loạn nhân cách ranh giới, tự hại có thể trở thành cách đối phó với những cảm xúc quá mãnh liệt, cảm giác trống rỗng hoặc nỗi đau tinh thần mà họ chưa biết cách giải tỏa.

Tuy nhiên, tự hại không đơn thuần là hành vi bốc đồng, cũng không nhất thiết nhằm thu hút sự chú ý. Để hiểu vì sao hành vi này xuất hiện ở một số người mắc rối loạn nhân cách ranh giới, cần nhìn vào những khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc, cách họ nhìn nhận bản thân và cách họ trải nghiệm các mối quan hệ.

1. Rối loạn nhân cách ranh giới là gì?

Rối loạn nhân cách ranh giới (Borderline Personality Disorder – BPD) là một rối loạn sức khỏe tâm thần đặc trưng bởi những khó khăn dai dẳng trong điều chỉnh cảm xúc, cảm nhận về bản thân và duy trì các mối quan hệ ổn định

Người mắc BPD có thể trải qua những thay đổi cảm xúc mạnh mẽ, nhạy cảm với sự từ chối hoặc nhạy cảm với nguy cơ bị bỏ rơi, khó duy trì cảm giác ổn định về giá trị bản thân và có những phản ứng bốc đồng khi căng thẳng. Một số người thường xuyên cảm thấy trống rỗng, tức giận dữ dội hoặc khó kiểm soát hành vi khi cảm xúc lên cao.

Chẳng hạn, một người có thể cảm thấy vô cùng gần gũi với người yêu vào thời điểm này, nhưng sau một cuộc tranh cãi hoặc khi nhận được tin nhắn trả lời chậm, họ lại cảm thấy mình bị bỏ rơi, không còn được yêu thương hoặc không có giá trị.

Những cảm xúc này có thể xuất hiện rất nhanh chóng và mạnh mẽ, khiến người đó khó bình tĩnh để nhìn nhận tình huống theo nhiều góc độ. Khi chưa có những cách ứng phó phù hợp, họ có thể tìm đến các hành vi gây hại cho bản thân, trong đó có tự hại.

2. Vì sao người mắc rối loạn nhân cách ranh giới có thể tự hại?

Không phải tất cả người mắc BPD đều tự hại. Tuy nhiên, hành vi này thường được ghi nhận ở nhóm người gặp nhiều khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc và kiểm soát những thôi thúc tự hại khi căng thẳng.

Để giải tỏa cảm xúc quá sức chịu đựng

Một đặc điểm thường gặp ở BPD là cảm xúc có thể trở nên rất mãnh liệt, đặc biệt trong những tình huống liên quan đến xung đột, bị từ chối hoặc cảm giác bị bỏ rơi.

Người đó có thể cảm thấy đau đớn, tức giận, xấu hổ hoặc tuyệt vọng đến mức không biết làm cách nào để bình tĩnh trở lại. Trong hoàn cảnh này, tự hại có thể đem lại cảm giác nhẹ nhõm tạm thời hoặc giúp họ chuyển sự chú ý khỏi nỗi đau tinh thần.

Chính sự nhẹ nhõm trong thời gian ngắn này có thể khiến hành vi lặp lại. Khi cảm xúc khó chịu quay trở lại, người đó tiếp tục tìm đến cách đối phó đã từng có tác dụng trước đây, dù biết nó gây hại về lâu dài.

Để thoát khỏi cảm giác trống rỗng

Một số người mắc BPD thường mô tả cảm giác trống rỗng kéo dài, như thể họ không thực sự cảm nhận được bản thân hoặc không tìm thấy ý nghĩa trong những điều đang diễn ra.

Trong trạng thái này, tự hại có thể khiến họ tạm thời cảm thấy mình đang hiện diện hoặc có thể cảm nhận được điều gì đó rõ ràng hơn.

Để trừng phạt bản thân

Những người có cảm nhận tiêu cực về bản thân có thể thường xuyên tự trách mình, cho rằng mình là người xấu, không xứng đáng được yêu thương hoặc đáng phải chịu đau khổ.

Sau một cuộc tranh cãi, họ có thể đổ lỗi hoàn toàn cho bản thân và cảm thấy mình cần phải chịu phạt. Khi những suy nghĩ này trở nên mạnh mẽ, tự hại có thể trở thành cách thể hiện sự giận dữ hướng vào chính mình.

Khi không biết cách diễn đạt nỗi đau

Một người có thể rất khó nói thành lời rằng mình đang đau khổ, sợ bị bỏ rơi hoặc cần được giúp đỡ. Họ có thể cảm thấy không ai hiểu mình, nhưng đồng thời cũng không biết làm thế nào để chia sẻ những trải nghiệm bên trong.

Tự hại đôi khi trở thành một cách thể hiện sự đau khổ khi người đó chưa có kỹ năng giao tiếp và điều chỉnh cảm xúc phù hợp.

Điều này không có nghĩa rằng họ cố tình tự hại để thao túng người khác. Dù hành vi có liên quan đến các mối quan hệ hay không, nỗi đau và nhu cầu hỗ trợ của người thực hiện vẫn cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Những chức năng trên có thể cùng xuất hiện ở một người và thay đổi tùy từng tình huống. Vì vậy, không nên mặc định rằng mọi hành vi tự hại đều xuất phát từ một nguyên nhân giống nhau.

3. Tự hại có phải là dấu hiệu của rối loạn nhân cách ranh giới?

Tự hại là một biểu hiện có thể gặp ở người mắc BPD, nhưng không thể dựa vào hành vi tự hại để kết luận một người mắc rối loạn nhân cách ranh giới.

Hành vi này cũng có thể xuất hiện ở người đang trải qua trầm cảm, lo âu, khó khăn liên quan đến sang chấn hoặc những vấn đề sức khỏe tâm thần khác. Một số người tự hại khi phải đối mặt với căng thẳng nghiêm trọng mà chưa có cách ứng phó phù hợp, dù không đáp ứng tiêu chí của một rối loạn cụ thể.

Để đánh giá BPD, cần xem xét một mô hình khó khăn kéo dài và xuất hiện trong nhiều bối cảnh, chẳng hạn:

▪️Cảm xúc thay đổi mạnh mẽ và khó điều chỉnh.

▪️Quan hệ thân thiết thường xuyên gặp bất ổn, đặc trưng với nỗi sợ bị bỏ rơi.

▪️ Cảm nhận về bản thân hoặc giá trị bản thân thiếu ổn định.

▪️Hành vi bốc đồng có thể gây hậu quả.

▪️Cảm giác trống rỗng kéo dài hoặc khó kiểm soát cơn giận.

▪️Hành vi tự hại hoặc ý nghĩ, hành vi tự sát ở một số trường hợp.

Không phải ai mắc BPD cũng có tất cả những biểu hiện trên. Việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi chuyên gia có chuyên môn, dựa trên đánh giá toàn diện và xem xét các khả năng giải thích khác.

4. Điều trị tự hại ở người mắc rối loạn nhân cách ranh giới như thế nào?

Điều trị cần hướng đến cả hành vi tự hại lẫn những khó khăn tâm lý góp phần duy trì hành vi. Mục tiêu không chỉ là khiến người đó ngừng tự hại, mà còn giúp họ có những cách khác để điều chỉnh cảm xúc, đối diện với khủng hoảng và xây dựng các mối quan hệ ổn định hơn.

Trị liệu hành vi biện chứng (DBT)

DBT là một liệu pháp trị liệu được phát triển dành riêng cho những người có khó khăn nghiêm trọng trong điều chỉnh cảm xúc, đặc biệt hữu ích trong điều trị BPD.

Liệu pháp này tập trung vào việc phát triển bốn nhóm kỹ năng chính:

▪️Chánh niệm: nhận biết suy nghĩ, cảm xúc và cảm giác cơ thể mà không phản ứng ngay lập tức.

▪️Chịu đựng căng thẳng: vượt qua những thời điểm khủng hoảng mà không làm tình hình trở nên nguy hiểm hơn.

▪️Điều chỉnh cảm xúc: nhận diện cảm xúc, hiểu điều gì kích hoạt chúng và tìm cách quản lý phù hợp.

▪️Hiệu quả trong giao tiếp: diễn đạt nhu cầu, thiết lập ranh giới và xử lý xung đột trong các mối quan hệ.

DBT không phủ nhận nỗi đau, nhưng đồng thời giúp họ nhận ra rằng tự hại không phải là cách duy nhất để vượt qua nỗi đau đó.

Những liệu pháp trị liệu khác

Tùy tình trạng và nhu cầu của từng người, chuyên gia có thể cân nhắc liệu pháp khác như trị liệu nhận thức – hành vi (CBT). Liệu pháp này có thể giúp người đó nhận diện những cách diễn giải thiếu cân bằng về bản thân và người khác, hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa cảm xúc với hành vi, đồng thời tăng khả năng suy xét trước khi hành động.

Một kế hoạch trị liệu phù hợp thường cần đánh giá những tình huống khơi gợi hành vi tự hại, cảm xúc và suy nghĩ xuất hiện trước đó, điều gì khiến hành vi tiếp tục lặp lại, cũng như những nguồn lực có thể giúp người đó duy trì an toàn.

Vai trò của thuốc và hỗ trợ gia đình

Không có loại thuốc nào được xem là phương pháp điều trị chính đối với BPD hoặc giải pháp chung cho hành vi tự hại. Bác sĩ tâm thần có thể cân nhắc thuốc để điều trị những triệu chứng cụ thể hoặc rối loạn đi kèm khi có chỉ định.

Gia đình cũng có thể góp phần hỗ trợ bằng cách tìm hiểu về BPD, giữ thái độ bình tĩnh, lắng nghe mà không phán xét và phối hợp với chuyên gia trong kế hoạch bảo đảm an toàn.

Điều quan trọng là tránh chỉ tập trung vào việc yêu cầu người đó dừng tự hại, trong khi những khó khăn khiến hành vi xuất hiện vẫn chưa được giải quyết.

5. Làm thế nào để hỗ trợ một người mắc BPD đang tự hại?

Bạn có thể bắt đầu bằng cách:

▪️Lắng nghe thay vì phán xét: tránh cho rằng người đó yếu đuối, ích kỷ hoặc cố tình gây chú ý.

▪️Thừa nhận cảm xúc, không cổ vũ hành vi gây hại: có thể nói rằng bạn hiểu họ đang rất đau khổ, đồng thời thể hiện mong muốn giúp họ tìm cách an toàn hơn.

▪️Hỏi về nhu cầu hiện tại: tìm hiểu xem họ đang cần được lắng nghe, cần giúp giải quyết một tình huống cụ thể hay cần hỗ trợ y tế.

▪️Khuyến khích điều trị chuyên môn: đề nghị cùng họ tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần có kinh nghiệm với BPD và hành vi tự hại.

▪️Xây dựng kế hoạch an toàn: cùng xác định dấu hiệu cảnh báo, người có thể liên hệ, những việc giúp vượt qua khủng hoảng và cách tiếp cận hỗ trợ khẩn cấp.

Bạn không cần tự mình giải quyết mọi khó khăn của người thân. Hỗ trợ hiệu quả cần kết hợp sự quan tâm của gia đình, năng lực của người mắc BPD trong quá trình điều trị và sự đồng hành của các chuyên gia phù hợp.

Kết luận

Tự hại ở người mắc rối loạn nhân cách ranh giới thường không đơn giản là mong muốn làm đau cơ thể. Trong một số trường hợp, đó là cách đối phó đã hình thành khi người đó phải chịu đựng cảm xúc quá mãnh liệt, cảm giác trống rỗng hoặc những khó khăn trong các mối quan hệ mà chưa biết cách xử lý an toàn hơn.

Hiểu được chức năng của hành vi giúp chúng ta tránh phán xét và xây dựng hướng hỗ trợ phù hợp. Đồng thời, cần nhớ rằng tự hại không phải dấu hiệu chỉ có ở BPD, và mỗi trường hợp đều cần được đánh giá riêng, bao gồm cả nguy cơ tự sát.

Với điều trị phù hợp, người mắc BPD có thể học cách điều chỉnh cảm xúc, giảm hành vi tự gây tổn thương và cải thiện chất lượng cuộc sống. Việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn không phải dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là một bước quan trọng để thay đổi cách đối diện với đau khổ và xây dựng những phương thức ứng phó an toàn hơn.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ bạn trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

Vì sao một người lại làm đau chính mình?

Thực tế, tự hại thường không đơn giản là mong muốn làm tổn thương cơ thể. Trong nhiều trường hợp, đó là một cách đối phó không lành mạnh với cảm xúc quá mức, căng thẳng hoặc cảm giác mất kiểm soát.

Cha mẹ nên làm gì khi phát hiện con tự hại?

Khi phát hiện con tự làm đau bản thân, phản ứng của cha mẹ là điều rất dễ hiểu. Nhưng cách người lớn phản ứng trong những phút đầu tiên có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc con có tiếp tục chia sẻ hay lựa chọn che giấu hành vi.

Chẩn đoán trầm cảm theo DSM-5-TR

Một trong những hệ thống tiêu chuẩn được sử dụng rộng rãi trong tâm thần học và tâm lý học lâm sàng là DSM-5-TR.

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI