Não bộ thay đổi như thế nào sau sang chấn? Hiểu cơ chế khiến cơ thể luôn trong trạng thái cảnh giác
12/2/2024
Sau một trải nghiệm sang chấn, nhiều người có thể cảm thấy một điều rất khó hiểu: “Biết rằng chuyện đó đã qua rồi, nhưng cơ thể vẫn phản ứng như thể nguy hiểm đang xảy ra.”
Một âm thanh quen thuộc, một địa điểm, một hình ảnh hoặc một tình huống gợi nhớ đến sự kiện cũ có thể khiến tim đập nhanh, căng thẳng, sợ hãi hoặc muốn tránh né.
Điều này không phải vì một người “quá nhạy cảm” hay “không thể quên chuyện cũ”. Đằng sau những phản ứng này là sự tương tác phức tạp giữa não bộ, hệ thần kinh, ký ức và cảm xúc sau một trải nghiệm đe dọa.
Trong rối loạn stress sau sang chấn (Post-Traumatic Stress Disorder – PTSD), hệ thống bảo vệ của não bộ có thể tiếp tục hoạt động mạnh ngay cả khi sự nguy hiểm thực tế đã kết thúc
Não bộ có một hệ thống báo động để bảo vệ con người
Não bộ của con người luôn có nhiệm vụ nhận diện nguy hiểm và giúp cơ thể phản ứng nhanh để sinh tồn.
Khi một người gặp một tình huống đe dọa, não bộ có thể kích hoạt phản ứng stress:
▪️Tăng sự chú ý với môi trường xung quanh.
▪️Tăng nhịp tim và căng cơ.
▪️Chuẩn bị cho các phản ứng như chống trả, bỏ chạy hoặc bất động.
Đây là một cơ chế bảo vệ bình thường.
Ví dụ, khi một người nghe tiếng phanh xe ngay trước khi xảy ra tai nạn, não bộ có thể ghi nhận âm thanh đó như một tín hiệu liên quan đến nguy hiểm. Sau này, chỉ cần nghe một âm thanh tương tự, cơ thể có thể tự động phản ứng bằng sự căng thẳng hoặc sợ hãi.
Vấn đề trong PTSD không nằm ở việc não bộ “làm sai hoàn toàn”, mà là hệ thống cảnh báo có thể trở nên quá nhạy cảm sau sang chấn.
Hạch hạnh nhân (Amygdala): Hệ thống phát hiện nguy hiểm
Một vùng não quan trọng trong phản ứng sợ hãi là hạch hạnh nhân (amygdala).
Amygdala tham gia vào việc:
▪️Nhận diện các tín hiệu có khả năng nguy hiểm.
▪️Xử lý cảm xúc, đặc biệt là cảm xúc sợ hãi.
▪️Kích hoạt các phản ứng bảo vệ của cơ thể.
Sau sang chấn, một số nghiên cứu hình ảnh não cho thấy ở người mắc PTSD, hoạt động của amygdala có thể thay đổi, khiến hệ thống phát hiện nguy hiểm phản ứng mạnh hơn với các tín hiệu liên quan đến sự kiện sang chấn.
Điều này có thể giải thích vì sao một số người:
▪️Dễ giật mình.
▪️Luôn cảm thấy phải đề phòng.
▪️Khó thư giãn ngay cả khi đang ở nơi an toàn.
▪️Có phản ứng mạnh với những điều người khác cho là bình thường.
Ví dụ, một người từng trải qua tai nạn giao thông có thể cảm thấy căng thẳng khi đi qua đoạn đường xảy ra tai nạn, dù họ biết hiện tại không có nguy hiểm.
Hồi hải mã (Hippocampus): Giúp não phân biệt quá khứ và hiện tại
Một vùng não khác có vai trò quan trọng trong PTSD là hồi hải mã (hippocampus).
Hồi hải mã tham gia vào quá trình:
▪️Hình thành ký ức.
▪️Sắp xếp ký ức theo thời gian và bối cảnh.
▪️Giúp não nhận biết sự khác biệt giữa “đã xảy ra” và “đang xảy ra”.
Trong trải nghiệm bình thường, não có thể lưu giữ một ký ức theo cách: “Điều đó đã xảy ra trong quá khứ.” và "Hiện tại minh đang an toàn"
Tuy nhiên, sau sang chấn, một số người có thể gặp khó khăn trong việc xử lý ký ức theo cách này. Khi gặp yếu tố gợi nhớ, não bộ có thể kích hoạt cảm giác nguy hiểm rất mạnh, khiến người đó có cảm giác như sự kiện đang quay trở lại.
Đây là một phần lý do vì sao có người gặp:
▪️Hồi tưởng (flashback)
▪️Ác mộng
▪️Cảm giác như sống lại trải nghiệm cũ
Các nghiên cứu hình ảnh học đã ghi nhận mối liên quan giữa PTSD và những khác biệt ở vùng hippocampus, tuy nhiên đây là lĩnh vực phức tạp và không có nghĩa mọi người mắc PTSD đều có cùng một kiểu thay đổi não.
Vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex): Điều chỉnh cảm xúc và đánh giá tình huống
Vỏ não trước trán (prefrontal cortex) tham gia vào nhiều chức năng quan trọng như:
▪️Suy nghĩ và đánh giá tình huống.
▪️Kiểm soát phản ứng cảm xúc.
▪️Điều chỉnh hành vi.
Có thể hiểu đơn giản:
▪️Hạch hạnh nhân giúp phát hiện nguy hiểm.
▪️Hồi hải mã giúp xác định bối cảnh và thời gian.
▪️Vỏ não trước trán giúp đánh giá: “Hiện tại có thực sự nguy hiểm không?”
Ở PTSD, sự phối hợp giữa các vùng não này có thể bị thay đổi, khiến phản ứng sợ hãi khó được điều chỉnh hơn trong một số tình huống.
Vì vậy, một người có thể hiểu bằng lý trí rằng: “Tôi đang an toàn.” Nhưng cơ thể vẫn phản ứng: “Có điều gì đó nguy hiểm đang xảy ra.”
Vì sao cơ thể luôn trong trạng thái cảnh giác?
Não bộ và cơ thể có mối liên hệ rất chặt chẽ.
Khi hệ thống cảnh báo tiếp tục hoạt động mạnh, cơ thể có thể duy trì trạng thái căng thẳng:
▪️Khó ngủ
▪️Dễ giật mình
▪️Căng cơ
▪️Khó tập trung
▪️Dễ cáu gắt
▪️Luôn quan sát xung quanh để tìm nguy hiểm
Một số người mô tả cảm giác này như: “Tôi luôn phải sẵn sàng cho chuyện xấu xảy ra."; "Tôi biết mình an toàn nhưng không thể thả lỏng.”
Đây không phải là phản ứng cố ý. Đó có thể là cách hệ thống bảo vệ của não bộ tiếp tục hoạt động sau một trải nghiệm quá mức chịu đựng.
Sang chấn không làm não bộ “bị hỏng”
Một quan niệm sai lầm phổ biến là sau sang chấn, não bộ của một người đã bị tổn thương vĩnh viễn.
Thực tế, não bộ có khả năng thích nghi và thay đổi thông qua quá trình gọi là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity).
Khi một người được sống trong môi trường an toàn, nhận được sự hỗ trợ phù hợp và tiếp cận các phương pháp điều trị hiệu quả, não bộ có thể dần điều chỉnh lại cách phản ứng với stress.
Mục tiêu của điều trị PTSD không phải là xóa ký ức về sang chấn, mà giúp não bộ học lại rằng: “Điều đó đã xảy ra.”
“Nhưng hiện tại mình đang an toàn.”
Hiểu về não bộ giúp giảm sự tự trách
PTSD không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối.
Những phản ứng như sợ hãi, né tránh, mất ngủ hay luôn cảnh giác không phải vì một người “không cố gắng đủ”.
Đó là kết quả của sự tương tác giữa:
▪️Não bộ.
▪️Hệ thần kinh.
▪️Ký ức.
▪️Cảm xúc.
▪️Trải nghiệm sống.
▪️Môi trường xung quanh.
Hiểu đúng về cơ chế của PTSD giúp chúng ta nhìn nhận người gặp khó khăn với sự cảm thông hơn, đồng thời nhận ra rằng đây là một tình trạng có thể được đánh giá và hỗ trợ bằng các phương pháp phù hợp.
Nếu những phản ứng sau sang chấn kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa có thể giúp người gặp khó khăn hiểu rõ tình trạng của mình và lựa chọn hướng can thiệp phù hợp.
Happy Life đồng hành cùng trẻ em, vị thành niên và người trưởng thành trong quá trình đánh giá – tham vấn – trị liệu tâm lý.
BÀI VIẾT NỔI BẬT
Sau sang chấn cơ thể phản ứng như thế nào? Khi nào những phản ứng đó trở thành PTSD?
Một sự kiện đã kết thúc không có nghĩa mọi phản ứng bên trong cũng biến mất. Tìm hiểu cách não bộ và cơ thể phản ứng sau sang chấn, cũng như thời điểm những khó khăn này cần được hỗ trợ.
Vì sao ký ức sang chấn cứ quay trở lại? Hiểu về hồi tưởng và flashback trong PTSD
Tại sao một âm thanh, hình ảnh hoặc tình huống quen thuộc lại có thể khiến nỗi sợ quay trở lại? Khám phá cách ký ức sang chấn ảnh hưởng đến cảm xúc, cơ thể và cuộc sống hiện tại
PTSD là gì? Khi sang chấn đã qua nhưng nỗi sợ vẫn còn
Không phải ai trải qua sang chấn cũng mắc PTSD, nhưng khi nỗi sợ, ký ức và cảm giác bất an kéo dài, việc hiểu đúng về tình trạng này sẽ giúp bạn nhận biết và hỗ trợ kịp thời.
TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE
TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE
LIÊN HỆ
LIÊN HỆ
Hotline: 0963 085 585
Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội
Email: [email protected]
Facebook: Tâm lý Happy Life
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
