Stress, lo âu và kiệt sức: Làm thế nào để phân biệt?
12/11/2023
Stress, lo âu và kiệt sức đều có thể khiến một người cảm thấy mệt mỏi, khó tập trung, mất ngủ, dễ cáu gắt hoặc giảm hiệu quả học tập và công việc. Vì có nhiều biểu hiện tương đồng, các khái niệm này đôi khi được sử dụng thay thế cho nhau.
Tuy nhiên, stress, lo âu và kiệt sức không phải là ba tên gọi cho cùng một trạng thái. Stress thường đề cập đến phản ứng của cơ thể và tâm lý trước những yêu cầu hoặc áp lực; lo âu liên quan đến cảm giác sợ hãi, bất an và dự đoán về những nguy cơ có thể xảy ra; trong khi kiệt sức thường được sử dụng để mô tả trạng thái liên quan đến stress nghề nghiệp kéo dài.
Ba trạng thái này có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc đồng thời. Vì vậy, việc phân biệt cần dựa trên bối cảnh, nội dung trải nghiệm, diễn biến và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống thay vì chỉ dựa vào một vài triệu chứng.
Stress là gì?
Stress là phản ứng tự nhiên của cơ thể và tâm lý khi một người phải đối mặt với những yêu cầu, áp lực hoặc thay đổi mà họ cảm nhận là khó đáp ứng.
Stress có thể xuất hiện trước một kỳ thi, khi khối lượng công việc tăng lên, trước một buổi thuyết trình, trong giai đoạn có mâu thuẫn gia đình hoặc khi một người phải thích nghi với một thay đổi lớn trong cuộc sống.
Khi stress, một người thường có thể xác định được điều đang tạo ra áp lực. Họ có thể cảm thấy căng thẳng, quá tải, khó thư giãn hoặc liên tục suy nghĩ về những việc cần giải quyết. Cơ thể cũng có thể xuất hiện các phản ứng như tim đập nhanh, căng cơ, đau đầu, thay đổi nhịp thở hoặc khó ngủ.
Stress không phải lúc nào cũng tiêu cực. Ở mức độ phù hợp, đáp ứng stress có thể giúp một người tỉnh táo, tập trung và huy động nguồn lực để giải quyết một nhiệm vụ. Khi nguồn áp lực giảm xuống và cơ thể có đủ thời gian phục hồi, mức độ stress thường cũng giảm theo.
Vấn đề đáng quan tâm xuất hiện khi stress quá mạnh, kéo dài hoặc lặp lại thường xuyên khiến khả năng thích nghi và phục hồi bị ảnh hưởng.
Lo âu khác gì với stress?
Lo âu là một trạng thái cảm xúc liên quan đến cảm giác sợ hãi, bất an hoặc dự đoán về một nguy cơ có thể xảy ra trong tương lai.
Một người có thể lo lắng về việc mình mắc lỗi, bị đánh giá, thất bại, mất việc, mắc bệnh hoặc một điều xấu nào đó có thể xảy ra. Đôi khi mối lo này có liên quan đến một tình huống cụ thể, nhưng cũng có trường hợp cảm giác lo âu xuất hiện ngay cả khi không có một mối đe dọa rõ ràng ở hiện tại.
Điểm khác biệt quan trọng nằm ở nội dung và hướng của trải nghiệm. Stress thường gắn với một yêu cầu hoặc vấn đề đang diễn ra, trong khi lo âu thường tập trung nhiều hơn vào khả năng xảy ra của những điều tiêu cực trong tương lai.
Ví dụ, một nhân viên có thể stress vì đang phải hoàn thành một dự án trong thời gian ngắn. Người đó biết chính xác điều gì đang tạo áp lực và có thể tập trung vào việc giải quyết công việc.
Trong khi đó, một người có thể liên tục lo rằng mình sẽ mắc lỗi, bị đánh giá hoặc mất việc ngay cả khi chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy những điều đó sẽ xảy ra. Khi đó, trải nghiệm nổi bật có thể là lo âu hơn là phản ứng stress đơn thuần.
Lo âu cũng có thể đi kèm với các biểu hiện cơ thể như hồi hộp, căng cơ, bồn chồn, khó thở, khó ngủ hoặc khó tập trung. Vì những triệu chứng này cũng xuất hiện khi stress, cần xem xét cả bối cảnh và nội dung lo lắng thay vì chỉ dựa vào biểu hiện cơ thể.
Khi nào lo âu trở thành vấn đề cần được đánh giá?
Lo lắng là một phần bình thường của trải nghiệm con người. Một người có thể lo trước kỳ thi, buổi phỏng vấn hoặc một cuộc trò chuyện quan trọng mà không nhất thiết có rối loạn lo âu.
Lo âu cần được quan tâm nhiều hơn khi cảm giác sợ hãi hoặc bất an trở nên quá mức, khó kiểm soát, kéo dài và gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động hằng ngày.
Một người có thể bắt đầu tránh những tình huống khiến họ lo lắng, liên tục tìm kiếm sự trấn an, kiểm tra quá mức hoặc dành nhiều thời gian suy nghĩ về những nguy cơ có thể xảy ra. Khi những hành vi này làm hạn chế việc học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc những hoạt động quan trọng khác, đánh giá chuyên môn có thể cần thiết.
Do đó, không phải cứ lo lắng nhiều là có rối loạn lo âu. Cần xem xét toàn bộ triệu chứng, mức độ, thời gian, bối cảnh và ảnh hưởng đến chức năng.
Kiệt sức là gì?
Kiệt sức thường được nhắc đến trong bối cảnh công việc. Theo ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, kiệt sức là một hiện tượng nghề nghiệp phát sinh từ stress mạn tính tại nơi làm việc chưa được quản lý thành công.
Điều này có nghĩa kiệt sức không đơn giản là cảm giác mệt sau một ngày làm việc nhiều hoặc một giai đoạn bận rộn ngắn hạn.
Kiệt sức thường được nhận diện thông qua ba nhóm biểu hiện chính:
1. Cảm giác cạn kiệt năng lượng
Một người có thể cảm thấy kiệt quệ về thể chất hoặc tinh thần, thiếu năng lượng và khó phục hồi sau công việc. Những nhiệm vụ trước đây có thể hoàn thành tương đối bình thường bắt đầu trở nên nặng nề.
2. Tăng khoảng cách về tinh thần với công việc
Người đó có thể trở nên tiêu cực, hoài nghi hoặc xa cách với công việc. Họ có thể cảm thấy công việc ngày càng vô nghĩa, khó chịu khi phải thực hiện nhiệm vụ hoặc chỉ muốn tránh khỏi môi trường làm việc.
2. Giảm cảm nhận về hiệu quả nghề nghiệp
Một người có thể cảm thấy mình không còn làm việc hiệu quả như trước, khó hoàn thành nhiệm vụ hoặc nghi ngờ năng lực nghề nghiệp của bản thân.
Ba đặc điểm này cần được xem xét trong mối liên hệ với stress nghề nghiệp kéo dài, thay vì sử dụng khái niệm kiệt sức cho mọi trường hợp mệt mỏi hoặc mất động lực.
Kiệt sức là gì?
Không phải lúc nào cũng vậy.
Một người có thể trải qua một giai đoạn công việc đặc biệt bận rộn, cảm thấy mệt mỏi và cần nhiều thời gian nghỉ ngơi hơn. Nếu sau khi hoàn thành giai đoạn này, họ có thể nghỉ ngơi, phục hồi năng lượng và trở lại trạng thái hoạt động bình thường, điều đó chưa đủ để gọi là kiệt sức.
Trong kiệt sức, tình trạng cạn kiệt thường kéo dài hơn và gắn với những nguồn stress nghề nghiệp tiếp diễn. Nghỉ ngơi ngắn hạn có thể không đủ nếu các điều kiện tạo ra stress vẫn không thay đổi.
Người đó có thể bắt đầu cảm thấy công việc luôn là một gánh nặng, trở nên tiêu cực hoặc xa cách với công việc và nhận thấy hiệu quả nghề nghiệp của mình giảm xuống.
Stress, lo âu và kiệt sức có thể liên quan với nhau như thế nào?
Ba trạng thái này có thể tạo thành một quá trình liên tục.
Ví dụ, một người bắt đầu với khối lượng công việc quá lớn. Áp lực này tạo ra stress. Khi công việc kéo dài và chưa được giải quyết, người đó bắt đầu lo lắng về khả năng hoàn thành nhiệm vụ, sợ mắc lỗi hoặc bị đánh giá.
Lo âu khiến họ khó thư giãn và khó ngủ. Thiếu ngủ làm năng lượng giảm xuống, khả năng tập trung kém hơn và hiệu quả công việc giảm. Kết quả là công việc tiếp tục tồn đọng, tạo thêm stress và lo lắng.
Nếu tình trạng này kéo dài trong bối cảnh nghề nghiệp, người đó có thể dần cảm thấy cạn kiệt, trở nên tiêu cực hoặc xa cách với công việc và giảm cảm nhận về hiệu quả nghề nghiệp. Khi đó, các biểu hiện của kiệt sức có thể xuất hiện.
Tuy nhiên, đây không phải là một quá trình bắt buộc. Không phải mọi stress đều dẫn đến lo âu, và không phải mọi stress nghề nghiệp đều dẫn đến kiệt sức.
Làm thế nào để tự nhận diện vấn đề đang gặp phải?
Thay vì chỉ hỏi “Tôi đang stress, lo âu hay kiệt sức?”, có thể bắt đầu bằng việc quan sát một số khía cạnh.
Trước hết, hãy xem xét điều gì đang kích hoạt những khó khăn hiện tại. Nếu cảm giác căng thẳng chủ yếu xuất hiện khi phải đối mặt với một yêu cầu hoặc áp lực cụ thể, stress có thể là yếu tố nổi bật.
Nếu phần lớn trải nghiệm xoay quanh những lo sợ về điều có thể xảy ra trong tương lai, đặc biệt khi những lo lắng khó kiểm soát và dẫn đến né tránh, cần chú ý nhiều hơn đến vấn đề lo âu.
Nếu cảm giác cạn kiệt, tiêu cực với công việc và giảm hiệu quả nghề nghiệp xuất hiện trong bối cảnh stress công việc kéo dài, kiệt sức có thể là một khả năng cần được xem xét.
Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?
Một người nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi stress hoặc lo âu kéo dài, khó kiểm soát hoặc bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống.
Đối với những người đang trải qua stress nghề nghiệp kéo dài, cảm giác cạn kiệt liên tục, ngày càng tiêu cực với công việc hoặc nhận thấy hiệu quả nghề nghiệp suy giảm cũng là những dấu hiệu đáng được quan tâm.
Đặc biệt, nếu xuất hiện mất hứng thú với nhiều hoạt động, cảm giác vô giá trị, tuyệt vọng, thu mình rõ rệt, sử dụng rượu hoặc chất khác để đối phó, hoặc có suy nghĩ tự làm tổn thương bản thân hay tự sát, cần được đánh giá sức khỏe tâm lý càng sớm càng tốt.
Tại Happy Life, đội ngũ chuyên gia tâm lý hỗ trợ đánh giá tình trạng tâm lý một cách toàn diện, từ đó giúp cá nhân và gia đình hiểu rõ vấn đề đang gặp phải, nhận diện những yếu tố liên quan và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.
Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ bạn trong thời gian sớm nhất.
BÀI VIẾT NỔI BẬT
Cơ chế của stress: Điều gì xảy ra với cơ thể và não bộ khi chúng ta căng thẳng?
Stress không chỉ là cảm giác căng thẳng trong suy nghĩ mà còn là một chuỗi phản ứng phức tạp diễn ra trong não bộ, hệ thần kinh và cơ thể. Hiểu rõ cơ chế này giúp chúng ta nhận diện phản ứng của bản thân và biết cách điều chỉnh khi stress trở nên quá mức.
Stress, lo âu và kiệt sức:
Làm thế nào để phân biệt?
Stress, lo âu và kiệt sức có thể có nhiều biểu hiện giống nhau như mệt mỏi, mất ngủ, khó tập trung hoặc dễ cáu gắt. Tuy nhiên, mỗi trạng thái phản ánh những trải nghiệm khác nhau về nguồn áp lực, cách não bộ phản ứng và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.
Ứng phó với stress: Các cách giảm căng thẳng và phục hồi sức khỏe tâm lý
Stress là một phần tự nhiên của cuộc sống và không phải lúc nào cũng có thể loại bỏ hoàn toàn. Điều quan trọng là học cách nhận diện nguồn gây stress, điều chỉnh phản ứng của bản thân và xây dựng những cách ứng phó giúp phục hồi sức khỏe tâm lý lâu dài.
TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE
TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE
LIÊN HỆ
LIÊN HỆ
Hotline: 0963 085 585
Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội
Email: [email protected]
Facebook: Tâm lý Happy Life
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
