Cơ chế của stress: Điều gì xảy ra với cơ thể và não bộ khi chúng ta căng thẳng?

12/12/2023

Khi đối diện với một tình huống được đánh giá là khó khăn, nguy hiểm hoặc vượt quá khả năng ứng phó, cơ thể không chỉ phản ứng bằng cảm giác lo lắng hay căng thẳng. Một loạt thay đổi xảy ra gần như đồng thời trong não bộ và cơ thể để giúp chúng ta thích nghi với tình huống đó.

Tim có thể đập nhanh hơn, nhịp thở thay đổi, cơ bắp căng lên, sự chú ý trở nên tập trung vào mối đe dọa và cơ thể tạm thời ưu tiên những chức năng cần thiết cho việc đối phó với tình huống. Đây là một phần của đáp ứng stress.

Hiểu được cơ chế này giúp chúng ta nhận ra rằng nhiều biểu hiện như tim đập nhanh, khó thư giãn, căng cơ hay khó tập trung khi stress không đơn giản là do “yếu đuối” hay “nghĩ quá nhiều”. Đó có thể là kết quả của một hệ thống sinh học đang được huy động để đối phó với điều mà não bộ đánh giá là có ý nghĩa hoặc đe dọa.

1. Stress bắt đầu từ cách não bộ đánh giá tình huống

Stress không chỉ phụ thuộc vào bản thân sự kiện mà còn liên quan đến cách một người đánh giá sự kiện đó và khả năng của mình trong việc ứng phó.

Ví dụ, cùng đứng trước một kỳ thi, một học sinh có thể nghĩ: “Mình đã chuẩn bị khá tốt, cứ làm từng phần một.” Trong khi một học sinh khác có thể nghĩ: “Nếu mình làm không tốt thì mọi thứ sẽ thất bại.” Cùng một sự kiện nhưng cách đánh giá khác nhau có thể dẫn đến mức độ stress khác nhau.

Khi não bộ nhận định một tình huống là có tính đe dọa hoặc vượt quá khả năng kiểm soát, các hệ thống liên quan đến đáp ứng stress được kích hoạt. Quá trình này có thể xảy ra rất nhanh, trước cả khi một người kịp suy nghĩ một cách có chủ ý về những gì đang diễn ra.

2. Hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt

Một trong những phản ứng sớm của cơ thể khi stress là sự hoạt hóa của hệ thần kinh giao cảm, một phần của hệ thần kinh tự chủ.

Hệ thống này giúp cơ thể nhanh chóng chuyển sang trạng thái sẵn sàng hành động, thường được mô tả bằng phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy”.

Khi hệ thần kinh giao cảm hoạt động mạnh:

▪️Nhịp tim tăng để đưa máu đến các cơ quan và cơ bắp cần thiết.

▪️Nhịp thở thay đổi để tăng khả năng cung cấp oxy.

▪️Cơ bắp căng lên và sẵn sàng cho hành động.

▪️Sự chú ý được huy động mạnh hơn vào những thông tin có liên quan đến mối đe dọa.

▪️Hoạt động của một số chức năng không cấp thiết trong thời điểm đó, chẳng hạn tiêu hóa, có thể bị thay đổi.

Các thay đổi này vốn có chức năng thích nghi. Nếu một người đang đứng trước nguy hiểm thực sự, việc cơ thể nhanh chóng chuyển sang trạng thái sẵn sàng hành động có thể giúp họ phản ứng hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, hệ thống này cũng có thể được kích hoạt trong những tình huống không có nguy hiểm về thể chất, chẳng hạn trước một bài thuyết trình, một cuộc phỏng vấn, một kỳ thi hoặc một cuộc trò chuyện khó khăn.

Vì vậy, cơ thể có thể xuất hiện các biểu hiện rất rõ rệt dù mối đe dọa không phải là nguy hiểm về mặt thể chất.

3. Adrenaline khiến cơ thể chuyển sang trạng thái “sẵn sàng”

Khi hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt, tuyến thượng thận giải phóng các hormone như adrenaline (epinephrine).

Adrenaline góp phần tạo ra nhiều biểu hiện quen thuộc của stress:

▪️tim đập nhanh hoặc mạnh;

▪️thở nhanh hơn;

▪️đổ mồ hôi;

▪️run;

▪️căng cơ;

▪️cảm giác bồn chồn hoặc khó ngồi yên;

▪️ tỉnh táo và cảnh giác hơn.

Đây là lý do tại sao một người có thể nói rằng: “Tôi biết mình không gặp nguy hiểm, nhưng cơ thể cứ phản ứng như thể có chuyện gì đó sắp xảy ra.”

Về mặt sinh lý, cơ thể không nhất thiết phản ứng dựa trên việc tình huống có thực sự nguy hiểm hay không. Phản ứng còn phụ thuộc vào cách hệ thần kinh và não bộ đánh giá mức độ đe dọa.

4. Vì sao các triệu chứng cơ thể có thể làm stress trở nên mạnh hơn?

Các thay đổi trong cơ thể khi stress vốn là một phần của cơ chế bảo vệ giúp con người sẵn sàng ứng phó. Tuy nhiên, đôi khi chính những biểu hiện này lại trở thành yếu tố duy trì cảm giác căng thẳng.

Ví dụ, một người có thể nhận thấy tim đập nhanh, khó thở, run hoặc căng tức cơ thể và bắt đầu lo lắng:

“Có phải mình đang gặp vấn đề nghiêm trọng không?”

“Tại sao mình không kiểm soát được cơ thể?

Khi những triệu chứng này được não bộ đánh giá như một dấu hiệu nguy hiểm, mức độ đe dọa được cảm nhận có thể tăng lên. Điều này tiếp tục kích hoạt hệ thống stress, khiến các phản ứng cơ thể trở nên rõ rệt hơn.

Quá trình này có thể tạo thành một vòng lặp:

Tình huống gây áp lực → não bộ đánh giá là đe dọa → cơ thể kích hoạt đáp ứng stress → xuất hiện triệu chứng thể chất → chú ý và lo lắng về triệu chứng → cảm nhận nguy hiểm tăng lên → stress tiếp tục được duy trì.

Vì vậy, hiểu được phản ứng của cơ thể giúp một người nhìn nhận các triệu chứng stress chính xác hơn, thay vì ngay lập tức xem chúng là dấu hiệu cho thấy bản thân đang mất kiểm soát.

6. Điều gì xảy ra khi stress kéo dài?

Trong những tình huống stress ngắn hạn, cơ thể thường có khả năng trở về trạng thái cân bằng sau khi áp lực kết thúc. Tuy nhiên, khi stress xuất hiện quá thường xuyên, kéo dài hoặc một người không có đủ thời gian phục hồi, hệ thống đáp ứng stress có thể tiếp tục được kích hoạt.

Cortisol có vai trò quan trọng trong việc huy động năng lượng và giúp cơ thể thích nghi với những yêu cầu kéo dài. Trong thời gian ngắn, đây là một cơ chế có lợi. Tuy nhiên, khi cơ thể liên tục ở trạng thái cảnh giác, quá trình phục hồi có thể bị ảnh hưởng.

Một người có thể bắt đầu nhận thấy những thay đổi như:

▪️khó ngủ hoặc ngủ không sâu;

▪️cảm giác mệt mỏi kéo dài;

▪️khó tập trung;

▪️dễ cáu gắt;

▪️giảm năng lượng;

▪️khó thư giãn ngay cả khi tình huống gây áp lực đã kết thúc.

7. Stress không phải lúc nào cũng có hại

Đáp ứng stress về bản chất là một cơ chế thích nghi. Khi ở mức độ phù hợp và trong thời gian ngắn, stress có thể giúp một người:

▪️tỉnh táo hơn;

▪️tập trung vào nhiệm vụ;

▪️huy động năng lượng;

▪️phản ứng nhanh trước những yêu cầu của môi trường;

▪️chuẩn bị tốt hơn cho một tình huống quan trọng.

Điều đáng chú ý không chỉ là “có stress hay không”, mà là mức độ, thời gian kéo dài, tần suất và khả năng phục hồi của cơ thể sau stress.

Khi đáp ứng stress quá mạnh, kéo dài hoặc xuất hiện quá thường xuyên, nó có thể bắt đầu ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày và sức khỏe thể chất, tâm lý.

Khi nào stress trở thành vấn đề cần được quan tâm?

Một người nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi stress kéo dài hoặc bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến:

▪️giấc ngủ;

▪️khả năng học tập hoặc làm việc;

▪️khả năng tập trung;

▪️cảm xúc và khả năng điều chỉnh cảm xúc;

▪️các mối quan hệ;

▪️hoạt động thường ngày;

▪️mức năng lượng và sức khỏe thể chất.

Đặc biệt, nếu stress đi kèm với cảm giác tuyệt vọng, tự làm tổn thương bản thân hoặc có ý nghĩ tự sát, cần tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn càng sớm càng tốt.

Kết luận

Stress là một đáp ứng phức tạp giữa não bộ, hệ thần kinh, hormone, cơ thể và cách một người đánh giá tình huống. Khi nhận thấy mối đe dọa, cơ thể có thể nhanh chóng chuyển sang trạng thái sẵn sàng hành động thông qua hệ thần kinh giao cảm và các hệ thống liên quan.

Những biểu hiện như tim đập nhanh, căng cơ, đổ mồ hôi, khó thư giãn hay khó tập trung vì thế có thể là một phần của đáp ứng stress.

Hiểu cơ chế này là bước đầu để nhận diện stress chính xác hơn. Thay vì chỉ cố gắng “ngừng căng thẳng”, việc quan trọng hơn là xác định điều gì đang kích hoạt stress, cách bản thân đang đánh giá tình huống, cơ thể đang phản ứng như thế nào và những yếu tố nào đang khiến đáp ứng stress tiếp tục kéo dài.

Tại Happy Life, đội ngũ chuyên gia tâm lý hỗ trợ đánh giá tình trạng tâm lý một cách toàn diện, từ đó giúp cá nhân và gia đình hiểu rõ vấn đề đang gặp phải, nhận diện những yếu tố liên quan và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ bạn trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

Stress là gì: Dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào cần hỗ trợ

Stress là phản ứng tự nhiên trước những áp lực trong cuộc sống. Hiểu đúng về dấu hiệu, nguyên nhân và cách ứng phó có thể giúp mỗi người nhận diện khi căng thẳng đang vượt quá khả năng thích nghi và cần được hỗ trợ.

Stress khác gì với trầm cảm? Cách phân biệt và khi nào cần hỗ trợ

Stress và trầm cảm có thể có những biểu hiện giống nhau như mệt mỏi, khó tập trung, mất ngủ hoặc dễ cáu gắt, nhưng chúng khác nhau về nguyên nhân, diễn biến và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Hiểu rõ sự khác biệt giúp nhận diện đúng vấn đề và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp khi cần thiết.

Ứng phó với stress: Các cách giảm căng thẳng và phục hồi sức khỏe tâm lý

Stress là một phần tự nhiên của cuộc sống và không phải lúc nào cũng có thể loại bỏ hoàn toàn. Điều quan trọng là học cách nhận diện nguồn gây stress, điều chỉnh phản ứng của bản thân và xây dựng những cách ứng phó giúp phục hồi sức khỏe tâm lý lâu dài.

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI