ÁM ẢNH SỢ ĐẶC HIỆU: KHI NỖI SỢ CHI PHỐI CUỘC SỐNG

12/11/2023

Sợ nhện, sợ độ cao, sợ kim tiêm hay sợ đi máy bay là những nỗi sợ khá phổ biến. Trong nhiều trường hợp, phản ứng sợ hãi trước một mối nguy cụ thể là phản ứng bình thường và có tính thích nghi. Tuy nhiên, khi nỗi sợ trở nên quá mức so với mức độ nguy hiểm thực tế, kéo dài và khiến một người thường xuyên né tránh đối tượng hoặc tình huống đó, tình trạng này có thể liên quan đến ám ảnh sợ đặc hiệu (Specific Phobia).

Ám ảnh sợ đặc hiệu không được xác định chỉ vì một người có nỗi sợ mạnh mẽ đối với một đối tượng hoặc tình huống cụ thể. Theo ICD-11, nỗi sợ hoặc lo âu cần vượt quá mức nguy hiểm thực tế, khiến một người né tránh hoặc phải đối mặt trong trạng thái sợ hãi, căng thẳng cao độ và gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, công việc hoặc các mối quan hệ.

Ám ảnh sợ đặc hiệu là gì?

Ám ảnh sợ đặc hiệu là một rối loạn lo âu trong đó nỗi sợ hoặc lo âu rõ rệt xuất hiện một cách nhất quán khi một người tiếp xúc hoặc dự đoán sẽ tiếp xúc với một đối tượng hoặc tình huống cụ thể.

Đối tượng gây sợ có thể rất đa dạng, chẳng hạn như một số loài động vật, độ cao, máy bay, không gian kín, kim tiêm, máu hoặc chấn thương. Chỉ cần nghĩ đến hoặc dự đoán phải đối mặt với đối tượng gây sợ cũng có thể kích hoạt phản ứng lo âu ở một số người.

Một người có thể cố gắng tránh đối tượng hoặc tình huống gây sợ. Khi không thể tránh, họ có thể phải trải qua tình huống với mức độ sợ hãi hoặc lo âu rất cao.

Một số dạng ám ảnh sợ thường gặp

Một đặc trưng của rối loạn này là nỗi sợ hoặc lo âu xuất hiện nhanh và mạnh khi một người nhìn thấy, nghĩ đến hoặc dự đoán sẽ phải tiếp xúc với đối tượng hoặc tình huống gây sợ. Những nỗi sợ có thể liên quan đến nhiều đối tượng và tình huống khác nhau, chẳng hạn:

▪️ Tình huống: đi máy bay, lái xe, sử dụng thang máy, ở trong không gian kín, đi học…

▪️ Môi trường tự nhiên: độ cao, giông bão, bóng tối…

▪️ Động vật và côn trùng: chó, rắn, nhện, chuột, côn trùng…

▪️ Máu, tiêm và thủ thuật y khoa: máu, kim tiêm, tiêm chích, lấy máu, vết thương, phẫu thuật…

▪️ Các đối tượng hoặc tình huống khác: nghẹn, nôn mửa, tiếng động lớn, chú hề…

Ám ảnh sợ đặc hiệu biểu hiện như thế nào?

Nhận thức và cảm xúc

▪️ Cảm thấy sợ hãi hoặc lo âu dữ dội.

▪️ Có cảm giác nguy hiểm sắp xảy ra dù mức độ nguy hiểm thực tế không cao.

▪️ Khó kiểm soát phản ứng sợ hãi.

▪️ Liên tục nghĩ đến đối tượng hoặc tình huống gây sợ.

▪️ Lo lắng trước khi phải tiếp xúc với đối tượng hoặc tình huống đó.

▪️ Cảm thấy mất kiểm soát hoặc không thể tự trấn tĩnh.

Cơ thể

▪️ Tim đập nhanh hoặc hồi hộp.

▪️ Run rẩy.

▪️ Đổ mồ hôi nhiều.

▪️ Khó thở hoặc cảm giác nghẹn ở cổ.

▪️ Chóng mặt, choáng váng.

▪️ Buồn nôn hoặc khó chịu ở bụng.

▪️ Căng cơ.

▪️ Có thể xuất hiện cơn hoảng sợ khi đối diện với đối tượng hoặc tình huống gây sợ.

Hành vi

▪️ Chủ động tránh đối tượng hoặc tình huống gây sợ.

▪️ Tìm cách rời khỏi nơi đang có đối tượng hoặc tình huống gây sợ.

▪️ Trì hoãn hoặc từ chối các hoạt động có thể khiến mình phải đối mặt với nỗi sợ.

▪️ Cần người khác đi cùng hoặc hỗ trợ để cảm thấy an toàn.

▪️ Tìm cách kiểm soát môi trường xung quanh nhằm hạn chế khả năng tiếp xúc với đối tượng gây sợ.

▪️ Thay đổi đáng kể lịch trình, công việc, việc học hoặc các hoạt động hằng ngày để né tránh nỗi sợ.

Chẩn đoán ám ảnh sợ đặc hiệu như thế nào?

Ám ảnh sợ đặc hiệu được chẩn đoán thông qua đánh giá lâm sàng, dựa trên các triệu chứng, hoàn cảnh xuất hiện nỗi sợ và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Theo ICD-11, một người có thể được xem xét chẩn đoán ám ảnh sợ đặc hiệu khi có những đặc điểm chính sau:

▪️ Sợ hãi rõ rệt và quá mức: Cảm giác sợ hãi hoặc lo âu mạnh xuất hiện nhất quán khi một người đối mặt hoặc nghĩ đến một đối tượng hay tình huống cụ thể, chẳng hạn như động vật, độ cao, sấm sét, máu hoặc kim tiêm. Ở trẻ em, nỗi sợ có thể biểu hiện qua việc khóc, quấy khóc, bám chặt người lớn hoặc đứng im, không phản ứng.

▪️ Phản ứng tức thời: Sự sợ hãi hoặc lo âu thường xuất hiện nhanh khi một người tiếp xúc hoặc dự đoán sẽ phải tiếp xúc với đối tượng hoặc tình huống gây sợ.

▪️ Né tránh hoặc đối mặt trong trạng thái căng thẳng: Một người có thể chủ động né tránh đối tượng hoặc tình huống gây sợ. Khi không thể né tránh, họ có thể phải đối mặt với tác nhân đó trong trạng thái sợ hãi hoặc lo âu ở mức độ cao.

▪️ Tính dai dẳng: Các triệu chứng không chỉ xuất hiện nhất thời mà kéo dài trong một khoảng thời gian đáng kể, thường là ít nhất vài tháng.

▪️ Gây đau khổ hoặc suy giảm chức năng: Nỗi sợ gây ra đau khổ đáng kể hoặc ảnh hưởng đến các lĩnh vực quan trọng trong cuộc sống như sinh hoạt cá nhân, học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc hoạt động xã hội.

▪️ Các triệu chứng không được giải thích tốt hơn bởi một tình trạng sức khỏe tâm thần khác, một bệnh lý thực thể hoặc tác động của chất hay thuốc.

Ai dễ mắc chứng ám ảnh sợ đặc hiệu?

Ám ảnh sợ đặc hiệu có thể xuất hiện ở bất kỳ độ tuổi nào, nhưng thường bắt đầu từ thời thơ ấu hoặc giai đoạn đầu của tuổi thiếu niên. Một số yếu tố có thể làm tăng khả năng hình thành và duy trì nỗi sợ, bao gồm:

▪️ Có trải nghiệm gây sợ hãi: chẳng hạn từng bị chó cắn, mắc kẹt trong thang máy, gặp tai nạn khi đi máy bay hoặc trải qua một thủ thuật y tế gây đau hay khó chịu.

▪️ Từng quan sát người khác phản ứng sợ hãi: một người có thể hình thành nỗi sợ sau khi chứng kiến người thân hoặc người xung quanh phản ứng mạnh trước một đối tượng hay tình huống nhất định.

▪️ Tiếp nhận thông tin theo hướng đe dọa: thường xuyên nghe kể hoặc tiếp xúc với những thông tin nhấn mạnh nguy hiểm của một đối tượng có thể góp phần làm tăng cảm nhận về mức độ đe dọa.

▪️ Khí chất và đặc điểm cá nhân: một số đặc điểm như xu hướng nhạy cảm với các kích thích gây sợ hoặc dễ phản ứng mạnh trước những tình huống không chắc chắn có thể liên quan đến nguy cơ phát triển các rối loạn lo âu.

▪️ Yếu tố gia đình và di truyền: ám ảnh sợ đặc hiệu có thể có sự tham gia của cả yếu tố di truyền và môi trường. Việc có người thân gặp các vấn đề liên quan đến lo âu hoặc ám ảnh sợ có thể làm tăng nguy cơ, nhưng không có nghĩa một người chắc chắn sẽ phát triển tình trạng này.

Điều trị như thế nào?

Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT)

CBT, đặc biệt là kỹ thuật phơi nhiễm (exposure), là phương pháp điều trị chính cho ám ảnh sợ đặc hiệu. Người có nỗi sợ được hỗ trợ từng bước đối mặt với đối tượng hoặc tình huống gây sợ, từ đó giảm né tránh và thay đổi cách phản ứng với nỗi sợ.

Dùng thuốc

Thuốc thường không phải lựa chọn điều trị chính cho ám ảnh sợ đặc hiệu. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc dựa trên mức độ triệu chứng và các vấn đề đi kèm.

Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ?

Không phải mọi nỗi sợ đều cần điều trị. Nếu nỗi sợ liên quan đến một đối tượng hiếm khi gặp và không ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, can thiệp chuyên môn có thể chưa cần thiết.

Nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ khi nỗi sợ kéo dài, khiến một người thường xuyên né tránh, hạn chế các hoạt động quan trọng hoặc ảnh hưởng đến học tập, công việc, các mối quan hệ và sinh hoạt hằng ngày. Đánh giá chuyên môn giúp xác định mức độ nỗi sợ và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

Rối loạn lo âu là gì?

Rối loạn lo âu là một trong những vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến, có thể xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành.

Rối loạn lo âu lan tỏa: Những điều cần biết

Rối loạn lo âu lan tỏa (Generalized Anxiety Disorder – GAD) là một dạng rối loạn lo âu đặc trưng bởi tình trạng lo lắng quá mức và khó kiểm soát về nhiều vấn đề trong cuộc sống.

Rối loạn hoảng sợ: Nhận biết, chẩn đoán và điều trị

Rối loạn hoảng sợ (Panic Disorder) là một dạng rối loạn lo âu, đặc trưng bởi những cơn hoảng sợ tái diễn và thường xuất hiện bất ngờ, đi kèm cảm giác sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội cùng nhiều triệu chứng về thể chất.

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI