CHỨNG CÂM CHỌN LỌC: NỖI SỢ ẢNH HƯỞNG ĐẾN BIỂU ĐẠT NGÔN NGỮ
12/11/2023
Một số trẻ có thể nói chuyện tự nhiên ở nhà nhưng gần như không nói khi đến trường, gặp người lạ hoặc ở những môi trường xã hội nhất định. Khi tình trạng này kéo dài và ảnh hưởng đến khả năng học tập, giao tiếp hoặc tham gia các hoạt động hằng ngày, đây có thể là biểu hiện của câm chọn lọc (Selective Mutism).
Câm chọn lọc là một rối loạn thuộc nhóm rối loạn lo âu. Đặc trưng của tình trạng này là sự khác biệt rõ rệt trong việc sử dụng lời nói giữa các môi trường: một người vẫn có khả năng sử dụng ngôn ngữ phù hợp trong một số hoàn cảnh nhưng không nói, hoặc nói rất ít, trong những hoàn cảnh xã hội khác.
Câm chọn lọc là gì?
Câm chọn lọc không có nghĩa là một người hoàn toàn không thể nói. Điểm đặc trưng là khả năng nói được duy trì trong một số môi trường nhưng bị hạn chế rõ rệt trong những môi trường khác.
Ví dụ, một trẻ có thể trò chuyện bình thường với cha mẹ ở nhà nhưng không trả lời giáo viên ở lớp, không nói chuyện với bạn bè hoặc không giao tiếp bằng lời khi gặp người lạ.
Tình trạng này thường liên quan đến lo âu trong giao tiếp và các tình huống xã hội. Vì vậy, việc trẻ không nói không nên được hiểu đơn giản là trẻ bướng bỉnh, cố tình chống đối hoặc không muốn hợp tác.
Ai có thể có câm chọn lọc?
Câm chọn lọc thường khởi phát ở trẻ em, đặc biệt trong giai đoạn trẻ bắt đầu đi học và phải giao tiếp với nhiều người ngoài gia đình. Tuy nhiên, tình trạng này có thể tiếp tục kéo dài đến tuổi vị thành niên và trưởng thành nếu không được nhận diện và hỗ trợ phù hợp.
Một số đặc điểm thường gặp ở người có câm chọn lọc:
▪️ Có thể nói chuyện bình thường hoặc tương đối tự nhiên trong môi trường quen thuộc, chẳng hạn ở nhà.
▪️ Gặp khó khăn khi nói ở trường học, nơi đông người hoặc trước những người ít quen biết.
▪️ Có xu hướng nhạy cảm, dễ lo âu hoặc ức chế trong các tình huống xã hội.
▪️ Có thể đồng thời gặp lo âu xã hội hoặc những khó khăn về giao tiếp.
Điểm quan trọng là không phải mọi trẻ ít nói, nhút nhát hoặc không muốn giao tiếp đều có câm chọn lọc. Chẩn đoán cần dựa vào kiểu mẫu giao tiếp, mức độ kéo dài và ảnh hưởng của tình trạng này đến hoạt động hằng ngày.
Dấu hiệu của câm chọn lọc
1. Không nói trong một số môi trường nhất định
Trẻ có thể gần như không sử dụng lời nói ở trường, nơi đông người hoặc khi gặp những người ít quen thuộc, trong khi vẫn nói chuyện bình thường ở nhà hoặc với những người mà trẻ cảm thấy an toàn.
2. Khả năng ngôn ngữ vẫn được duy trì
Trẻ có khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ phù hợp trong những hoàn cảnh mà trẻ có thể giao tiếp bằng lời. Khó khăn chủ yếu nằm ở việc sử dụng lời nói trong những tình huống xã hội nhất định.
3. Khó khăn khi phải trả lời hoặc chủ động giao tiếp
Trẻ có thể không trả lời khi được hỏi, không chủ động nói chuyện hoặc sử dụng gật đầu, lắc đầu, chỉ tay và các cử chỉ khác để thay thế lời nói.
4. Có biểu hiện lo âu trong giao tiếp
Khi được yêu cầu nói, trẻ có thể trở nên căng thẳng, im lặng, né tránh giao tiếp bằng mắt hoặc có vẻ như “đứng hình”. Một số trẻ vẫn muốn tham gia tương tác nhưng gặp khó khăn trong việc sử dụng lời nói.
5. Ảnh hưởng đến học tập và các mối quan hệ
Việc không nói ở trường có thể khiến trẻ khó trả lời giáo viên, tham gia hoạt động trên lớp, kết bạn hoặc thể hiện nhu cầu của mình.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Câm chọn lọc không có một nguyên nhân duy nhất. Tình trạng này thường liên quan đến sự kết hợp giữa khí chất, mức độ nhạy cảm với lo âu, trải nghiệm xã hội và môi trường sống.
Một số yếu tố có thể liên quan gồm:
▪️ Khí chất dễ ức chế và nhạy cảm với tình huống xã hội.
▪️ Lo âu xã hội hoặc xu hướng lo lắng cao.
▪️ Khó khăn trong việc thích nghi với môi trường hoặc những thay đổi mới.
▪️ Trải nghiệm giao tiếp gây căng thẳng hoặc những tình huống xã hội khiến trẻ cảm thấy không an toàn.
▪️ Khó khăn về ngôn ngữ hoặc giao tiếp, đặc biệt khi trẻ sử dụng nhiều ngôn ngữ hoặc đang thích nghi với một ngôn ngữ mới.
Các yếu tố trên không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn sẽ phát triển câm chọn lọc. Tình trạng này thường hình thành từ sự tương tác giữa đặc điểm cá nhân và môi trường.
Tiêu chuẩn chẩn đoán câm chọn lọc theo ICD-11
Câm chọn lọc được phân loại với mã 6B06 – Selective mutism trong ICD-11. WHO mô tả đây là tình trạng trong đó khả năng sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp xã hội tương đối bình thường trong một số môi trường nhưng không được sử dụng trong những môi trường khác, chẳng hạn nói ở nhà nhưng không nói ở trường.
Việc chẩn đoán cần xem xét:
▪️ Mẫu hình không nói có tính chọn lọc: Người đó không sử dụng lời nói trong một số tình huống xã hội nhất định, trong khi vẫn sử dụng lời nói phù hợp trong những tình huống khác.
▪️ Khả năng ngôn ngữ được duy trì: Việc không nói không phải do hoàn toàn không có khả năng sử dụng ngôn ngữ cần thiết cho giao tiếp trong những hoàn cảnh phù hợp.
▪️ Tình trạng có tính ổn định theo bối cảnh: Việc nói và không nói thường có sự khác biệt tương đối rõ ràng giữa các môi trường hoặc nhóm người.
▪️ Không thể giải thích tốt hơn bởi một tình trạng khác: Cần phân biệt với các khó khăn về ngôn ngữ, rối loạn giao tiếp, rối loạn phổ tự kỷ, rối loạn lo âu xã hội và những tình trạng khác có thể ảnh hưởng đến giao tiếp bằng lời.
Lưu ý: Chẩn đoán cần được thực hiện bởi chuyên gia dựa trên đánh giá toàn diện về lịch sử phát triển, khả năng ngôn ngữ, bối cảnh xuất hiện triệu chứng và mức độ ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày.
Câm chọn lọc ảnh hưởng như thế nào?
Câm chọn lọc có thể ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực trong cuộc sống của trẻ, đặc biệt khi tình trạng kéo dài:
▪️ Học tập: khó trả lời câu hỏi, thuyết trình hoặc tham gia các hoạt động cần giao tiếp.
▪️ Quan hệ bạn bè: khó chủ động làm quen và duy trì tương tác.
▪️ Sinh hoạt gia đình: cha mẹ có thể phải giao tiếp hoặc trả lời thay trẻ trong nhiều tình huống.
▪️ Sự tự tin: trẻ có thể ngày càng né tránh những tình huống mà mình phải nói.
▪️ Cơ hội phát triển kỹ năng xã hội: việc hạn chế giao tiếp có thể làm giảm cơ hội thực hành và hình thành các kỹ năng xã hội phù hợp.
Điều trị rối loạn lo âu chia ly như thế nào?
Điều trị thường tập trung vào việc giảm lo âu và tăng dần khả năng giao tiếp trong những tình huống mà trẻ đang gặp khó khăn.
Liệu pháp tâm lý
Các can thiệp dựa trên liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) có thể được sử dụng, trong đó có những kỹ thuật giúp trẻ từng bước đối diện với các tình huống giao tiếp gây lo âu, thay vì tiếp tục né tránh.
Với trẻ em, sự tham gia của cha mẹ, giáo viên và những người chăm sóc quan trọng cũng có vai trò đáng kể. Mục tiêu không phải là ép trẻ phải nói ngay lập tức mà là xây dựng môi trường đủ an toàn để trẻ có thể tăng dần mức độ giao tiếp.
Phối hợp với gia đình và nhà trường
Gia đình và nhà trường có thể thống nhất cách hỗ trợ phù hợp, chẳng hạn giảm áp lực phải trả lời ngay trước đám đông, tạo cơ hội giao tiếp từng bước và tránh thay trẻ trả lời trong mọi tình huống.
Dùng thuốc
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc để hỗ trợ điều trị lo âu, đặc biệt khi triệu chứng nghiêm trọng hoặc đi kèm những vấn đề khác. Việc sử dụng thuốc cần được đánh giá và theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa.
Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ?
Nên cân nhắc đánh giá chuyên môn khi trẻ không nói kéo dài trong một số môi trường, đặc biệt nếu tình trạng này ảnh hưởng đến việc đi học, giao tiếp với bạn bè, tham gia hoạt động hoặc khiến trẻ ngày càng né tránh các tình huống xã hội.
Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ trong thời gian sớm nhất.
BÀI VIẾT NỔI BẬT
Rối loạn lo âu chia ly: Nỗi sợ phải chia tách người gắn bó
Rối loạn lo âu chia ly là một rối loạn lo âu được đặc trưng bởi nỗi sợ hoặc lo âu quá mức khi phải xa cách một người có mối quan hệ gắn bó.
Ứng phó với lo âu như thế nào?
Một số chiến lược phù hợp có thể giúp giảm mức độ ảnh hưởng của triệu chứng và cải thiện khả năng thích nghi.
Chứng sợ khoảng rộng: Nỗi sợ khiến bạn không dám đi ra ngoài
Nỗi sợ thường liên quan đến khả năng không thể thoát khỏi tình huống hoặc không nhận được sự hỗ trợ khi cần thiết.
TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE
TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE
LIÊN HỆ
LIÊN HỆ
Hotline: 0963 085 585
Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội
Email: [email protected]
Facebook: Tâm lý Happy Life
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI
