Rối loạn stress cấp tính: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách hỗ trợ

22/12/2023

Sau khi trải qua một sự kiện đặc biệt nghiêm trọng hoặc có tính chất đe dọa, một người có thể xuất hiện hàng loạt phản ứng về cảm xúc, suy nghĩ, cơ thể và hành vi. Họ có thể liên tục nhớ lại sự việc, gặp ác mộng, né tránh những điều gợi nhắc đến sự kiện, khó ngủ, dễ giật mình hoặc cảm thấy như đang tách rời khỏi chính mình và môi trường xung quanh.

Những phản ứng này có thể xuất hiện ngay sau sự kiện và trong nhiều trường hợp sẽ giảm dần theo thời gian. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng trở nên rõ rệt, kéo dài và gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, cần xem xét khả năng rối loạn stress cấp tính.

Trong DSM-5-TR, rối loạn stress cấp tính được xem là một rối loạn liên quan đến sang chấn và yếu tố gây stress. Các triệu chứng xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn và kéo dài từ 3 ngày đến 1 tháng sau sang chấn.

Rối loạn stress cấp tính là gì?

Rối loạn stress cấp tính là tình trạng có thể xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn nghiêm trọng

Sự kiện sang chấn có thể liên quan đến nguy cơ tử vong, thương tích nghiêm trọng hoặc bạo lực tình dục đối với bản thân hoặc người khác. Ví dụ có thể bao gồm tai nạn nghiêm trọng, thiên tai, bị tấn công, bạo lực, chứng kiến một sự kiện gây tử vong hoặc thương tích nghiêm trọng, hoặc những trải nghiệm có tính chất đe dọa nghiêm trọng đến sự an toàn.

Không phải tất cả những người trải qua sang chấn đều phát triển rối loạn stress cấp tính. Phản ứng sau sang chấn chịu ảnh hưởng bởi đặc điểm của sự kiện, mức độ phơi nhiễm, nguồn lực hỗ trợ, hoàn cảnh sống và nhiều yếu tố cá nhân khác.

Điều này cũng có nghĩa rằng việc xuất hiện một vài phản ứng stress ngay sau sang chấn không đồng nghĩa với việc một người đã mắc rối loạn stress cấp tính.

Phản ứng stress cấp tính và rối loạn stress cấp tính có giống nhau không?

Hai khái niệm này thường bị sử dụng thay thế cho nhau trong giao tiếp hằng ngày nhưng có sự khác biệt về mặt phân loại.

Trong ICD-11, WHO sử dụng khái niệm phản ứng stress cấp tính để mô tả một phản ứng ngắn hạn trước một sự kiện đặc biệt nghiêm trọng. Đây là một tình trạng liên quan đến stress và được phân loại khác với các rối loạn tâm thần. WHO ghi nhận các phản ứng stress cấp tính thường xuất hiện nhanh sau sự kiện và có thể giảm trong thời gian ngắn.

Trong khi đó, rối loạn stress cấp tính là thuật ngữ được sử dụng trong DSM-5-TR, với các yêu cầu cụ thể về loại sang chấn, nhóm triệu chứng, thời gian và mức độ ảnh hưởng chức năng. DSM-5-TR đặt khoảng thời gian của rối loạn này từ 3 ngày đến 1 tháng sau sang chấn.

Vì vậy, khi sử dụng thuật ngữ “rối loạn stress cấp tính” trong bối cảnh chuyên môn, cần xác định rõ đang dựa trên hệ thống phân loại nào.

Những sự kiện nào có thể dẫn đến rối loạn stress cấp tính?

Rối loạn stress cấp tính thường xuất hiện sau những sự kiện có tính chất sang chấn nghiêm trọng.

Một số tình huống có thể bao gồm:

▪️trải qua tai nạn giao thông nghiêm trọng;

▪️chứng kiến người khác bị thương nặng hoặc tử vong;

▪️trải qua hoặc chứng kiến hành vi bạo lực;

▪️bị tấn công hoặc đe dọa nghiêm trọng.

▪️trải qua bạo lực tình dục;

▪️trải qua thiên tai hoặc thảm họa;

▪️trải qua một biến cố đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng;

▪️nhận được chẩn đoán về một tình trạng y khoa đe dọa tính mạng trong một số trường hợp phù hợp với tiêu chuẩn sang chấn.

Không phải mọi sự kiện gây đau buồn hoặc căng thẳng đều được xem là sang chấn theo tiêu chuẩn chẩn đoán. Đây là lý do việc đánh giá cần xem xét cụ thể bản chất của sự kiện thay vì chỉ dựa trên mức độ khó chịu mà một người cảm nhận.

Các nhóm triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của rối loạn stress cấp tính có thể biểu hiện trên nhiều phương diện khác nhau. Một người có thể không xuất hiện tất cả các triệu chứng, nhưng thường có sự kết hợp của các nhóm phản ứng sau.

1. Các triệu chứng tái trải nghiệm

Một người có thể liên tục nhớ lại sự kiện ngoài mong muốn hoặc cảm thấy như sự kiện đang xảy ra trở lại.

Biểu hiện có thể bao gồm:

▪️những ký ức xâm nhập về sự kiện;

▪️hình ảnh hoặc cảm giác liên quan đến sự kiện ▪️xuất hiện ngoài ý muốn;

▪️những cơn hồi tưởng;

▪️ác mộng liên quan đến sự kiện;

▪️cảm giác đau khổ hoặc phản ứng cơ thể mạnh khi gặp yếu tố gợi nhắc.

Những trải nghiệm này có thể xuất hiện ngay cả khi người đó không chủ động muốn nhớ lại sự việc.

2. Các triệu chứng né tránh

Sau sang chấn, một người có thể cố gắng tránh những điều khiến họ nhớ đến sự kiện.

Họ có thể tránh:

▪️địa điểm xảy ra sự kiện;

▪️những người liên quan;

▪️các cuộc trò chuyện về sự kiện;

▪️hình ảnh hoặc tin tức có nội dung tương tự;

▪️những suy nghĩ hoặc cảm xúc liên quan đến sang chấn.

Né tránh có thể giúp giảm khó chịu trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, nếu trở thành phản ứng kéo dài, nó có thể khiến một người ngày càng thu hẹp hoạt động và khó quay trở lại cuộc sống bình thường.

3. Các triệu chứng phân ly

Một số người có thể trải nghiệm cảm giác xa rời bản thân hoặc môi trường xung quanh sau sang chấn.

Ví dụ, họ có thể cảm thấy:

▪️mọi thứ xung quanh không thật;

▪️bản thân đang quan sát mình từ bên ngoài;

▪️cảm xúc trở nên tê liệt hoặc “không cảm thấy gì”;

▪️sự việc giống như đang xảy ra với một người khác;

▪️khó nhớ lại một số khía cạnh quan trọng của sự kiện.

Những trải nghiệm này có thể gây hoang mang cho người trải qua chúng, đặc biệt khi họ không hiểu rằng đây có thể là một phản ứng liên quan đến sang chấn.

4. Tăng kích hoạt và phản ứng cảnh giác

Sau một sự kiện nguy hiểm, hệ thống cảnh báo của cơ thể có thể trở nên nhạy hơn.

Một người có thể:

▪️dễ giật mình;

▪️luôn cảm thấy phải cảnh giác;

▪️khó thư giãn;

▪️khó ngủ;

▪️dễ cáu gắt hoặc tức giận;

▪️khó tập trung;

▪️có phản ứng mạnh với âm thanh hoặc chuyển động bất ngờ;

▪️cảm thấy cơ thể luôn trong trạng thái căng thẳng.

Những phản ứng này có thể được hiểu như một phần của hệ thống phòng vệ đang tiếp tục hoạt động sau khi nguy hiểm thực tế đã qua

Rối loạn stress cấp tính ảnh hưởng đến cuộc sống như thế nào?

Các triệu chứng sau sang chấn không chỉ gây khó chịu về mặt cảm xúc mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hoạt động.

Một người có thể gặp khó khăn khi:

▪️quay trở lại trường học hoặc nơi làm việc;

▪️lái xe hoặc sử dụng phương tiện giao thông;

▪️khó thư giãn;

▪️ngủ một mình;

▪️gặp gỡ người khác;

▪️duy trì các mối quan hệ;

▪️thực hiện những hoạt động trước đây vốn rất quen thuộc.

Ví dụ, một người từng gặp tai nạn giao thông có thể liên tục nhớ lại vụ tai nạn, mất ngủ và trở nên đặc biệt cảnh giác khi ngồi trên xe. Họ có thể bắt đầu né tránh việc lái xe hoặc thậm chí không muốn ra khỏi nhà.V

Khi những phản ứng này khiến cuộc sống bị thu hẹp đáng kể, việc đánh giá chuyên môn trở nên quan trọng.

Rối loạn stress cấp tính kéo dài bao lâu?

Một đặc điểm quan trọng trong DSM-5-TR là thời gian xuất hiện của triệu chứng.

Rối loạn stress cấp tính được xem xét khi các triệu chứng xuất hiện trong khoảng thời gian từ 3 ngày đến 1 tháng sau sự kiện sang chấn.

Điều này giúp phân biệt rối loạn stress cấp tính với những phản ứng tức thời ngay sau sự kiện.

Nếu các triệu chứng kéo dài hơn 1 tháng và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn liên quan, cần đánh giá khả năng rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) thay vì tiếp tục xem xét đơn thuần là rối loạn stress cấp tính..

Tuy nhiên, thời gian không phải là yếu tố duy nhất. Việc đánh giá cần xem xét toàn bộ nhóm triệu chứng, mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến chức năng.

Rối loạn stress cấp tính có phải là PTSD không?

Không. Hai tình trạng này có mối liên hệ nhưng khác nhau về thời điểm và tiêu chuẩn chẩn đoán.

Rối loạn stress cấp tính được xem xét trong giai đoạn sớm sau sang chấn, với khoảng thời gian từ 3 ngày đến 1 tháng theo DSM-5-TR.

PTSD được xem xét khi các triệu chứng liên quan đến sang chấn kéo dài và đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán tương ứng sau thời gian này.

Một người có rối loạn stress cấp tính có thể tiếp tục hồi phục và không phát triển PTSD. Ngược lại, một số người có thể tiếp tục gặp các triệu chứng sang chấn và cần được đánh giá lại khi thời gian kéo dài.

Vì vậy, rối loạn stress cấp tính không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ phát triển PTSD.

Trẻ em và thanh thiếu niên có thể biểu hiện khác người lớn

Sau sang chấn, trẻ em không phải lúc nào cũng mô tả được chính xác những gì đang diễn ra bên trong mình.

Ngoài các triệu chứng liên quan đến ký ức, né tránh, cảnh giác hoặc giấc ngủ, trẻ có thể biểu hiện thông qua hành vi và cơ thể.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

▪️bám người chăm sóc nhiều hơn;

▪️khó ngủ hoặc gặp ác mộng;

▪️đau đầu, đau bụng hoặc các triệu chứng cơ thể;

▪️cáu gắt;

▪️khó tập trung;

▪️thu mình;

▪️hành vi chống đối hoặc kích động;

▪️thay đổi rõ rệt trong sinh hoạt;

▪️ở một số trường hợp, xuất hiện hành vi nguy cơ hoặc sử dụng chất ở thanh thiếu niên.

WHO cũng ghi nhận các biểu hiện sau sang chấn ở trẻ em và thanh thiếu niên có thể bao gồm các triệu chứng cơ thể, thay đổi hành vi, vấn đề về giấc ngủ, khó tập trung và thu mình xã hội.

Do đó, khi trẻ thay đổi rõ rệt sau một sự kiện nghiêm trọng, không nên chỉ xem đó là “trẻ làm quá” hoặc “trẻ chưa đủ mạnh mẽ”.

Làm thế nào để hỗ trợ một người sau sang chấn?

Trong giai đoạn đầu, điều quan trọng là giúp người đó có cảm giác an toàn, được hỗ trợ và có cơ hội phục hồi.

Một số nguyên tắc có thể hữu ích gồm:

Tạo môi trường an toàn

Trước tiên cần đảm bảo rằng nguy hiểm thực tế đã qua và người đó có môi trường tương đối an toàn để nghỉ ngơi và hồi phục.

Nếu người đó vẫn đang tiếp xúc với nguồn nguy hiểm hoặc bạo lực, việc đảm bảo an toàn cần được ưu tiên trước các can thiệp tâm lý khác.

Lắng nghe thay vì ép buộc họ kể lại

Một người sau sang chấn có thể chưa sẵn sàng nói về những gì đã xảy ra. Việc liên tục yêu cầu họ kể lại sự kiện hoặc buộc họ phải “đối diện ngay” có thể làm tăng mức độ đau khổ ở một số trường hợp.

Thay vào đó, có thể cho họ biết rằng mình sẵn sàng lắng nghe khi họ muốn chia sẻ và tôn trọng tốc độ hồi phục của họ.

WHO khuyến nghị hỗ trợ tâm lý ban đầu và nhấn mạnh vai trò của sự đồng cảm, hỗ trợ và cơ hội để một người mô tả trải nghiệm của mình khi họ sẵn sàng.

Hỗ trợ những nhu cầu cơ bản

Sau một sự kiện sang chấn, những điều tưởng như đơn giản như ăn uống, ngủ nghỉ, vệ sinh cá nhân và duy trì nhịp sinh hoạt có thể trở nên khó khăn. Việc hỗ trợ một người quay lại những hoạt động cơ bản này có thể giúp tạo cảm giác ổn định và dự đoán được trong giai đoạn đầu.

Không vội yêu cầu người đó “quên đi”

Những phản ứng sau sang chấn không phải lúc nào cũng biến mất chỉ vì một người cố gắng suy nghĩ tích cực. Thay vì yêu cầu họ “quên chuyện đó đi”, “đừng nghĩ nữa” hoặc “mọi chuyện đã qua rồi”, có thể thừa nhận rằng sự kiện vừa trải qua thực sự khó khăn và cho họ thời gian phục hồi.

Khi nào cần tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?

Không phải mọi phản ứng sau sang chấn đều cần được xem là một rối loạn. Nhiều phản ứng stress cấp tính có thể giảm dần theo thời gian và với sự hỗ trợ phù hợp.Tuy nhiên, nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn nếu:

▪️các triệu chứng gây đau khổ rõ rệt;

▪️người đó không thể quay lại học tập hoặc công việc;

▪️giấc ngủ bị ảnh hưởng nghiêm trọng;

▪️né tránh ngày càng nhiều hoạt động;

▪️thường xuyên xuất hiện hồi tưởng hoặc ác mộng;

▪️cảm giác tách rời khỏi bản thân hoặc môi trường kéo dài;

▪️mức độ cảnh giác và lo âu tăng cao;

▪️các mối quan hệ bị ảnh hưởng rõ rệt;

▪️triệu chứng không có dấu hiệu cải thiện hoặc ngày càng nghiêm trọng.

Nếu xuất hiện ý nghĩ tự sát, tự làm tổn thương bản thân hoặc nguy cơ gây hại cho bản thân hay người khác, cần ưu tiên đảm bảo an toàn và tìm kiếm hỗ trợ khẩn cấp.

Rối loạn stress cấp tính có thể được điều trị như thế nào?

Hướng hỗ trợ phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, hoàn cảnh sang chấn và nhu cầu của từng người.

Trong giai đoạn đầu, can thiệp thường chú trọng vào việc tạo cảm giác an toàn, hỗ trợ ổn định, giảm đau khổ và giúp người đó từng bước trở lại hoạt động thường ngày.

Khi triệu chứng dai dẳng hoặc gây suy giảm chức năng rõ rệt, chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa có thể đánh giá toàn diện để xác định hướng can thiệp phù hợp.

Điều quan trọng là không nên tự áp dụng một phương pháp trị liệu sang chấn chỉ dựa trên việc nhận diện một vài triệu chứng. Việc lựa chọn can thiệp cần dựa trên đánh giá chuyên môn, đặc điểm của sang chấn và trạng thái hiện tại của người được hỗ trợ.

WHO cũng lưu ý rằng các can thiệp tâm lý không nên được áp dụng đại trà cho tất cả mọi người ngay sau một sự kiện sang chấn chỉ với mục đích phòng ngừa PTSD; việc hỗ trợ nên phù hợp với nhu cầu và mức độ triệu chứng của từng người.

Kết luận

Rối loạn stress cấp tính là một tình trạng có thể xuất hiện sau trải nghiệm sang chấn nghiêm trọng, với các biểu hiện liên quan đến tái trải nghiệm, né tránh, phân ly và tăng kích hoạt.

Điều quan trọng là phân biệt phản ứng stress thông thường sau sang chấn với một rối loạn cần được đánh giá chuyên môn. Không phải ai trải qua sang chấn cũng phát triển rối loạn stress cấp tính, và rối loạn stress cấp tính cũng không đồng nghĩa với việc một người chắc chắn sẽ phát triển PTSD.

Nếu các triệu chứng kéo dài, gây đau khổ đáng kể hoặc ảnh hưởng đến học tập, công việc, các mối quan hệ và khả năng sinh hoạt, việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn có thể giúp đánh giá chính xác tình trạng và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Tại Happy Life, đội ngũ chuyên gia tâm lý hỗ trợ đánh giá tình trạng tâm lý một cách toàn diện, từ đó giúp cá nhân và gia đình hiểu rõ vấn đề đang gặp phải, nhận diện những yếu tố liên quan và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

Để đặt lịch đánh giá và nhận tư vấn từ chuyên gia, cha mẹ vui lòng bấm nút “Đặt lịch”, điền thông tin và gửi yêu cầu. Happy Life sẽ liên hệ xác nhận và hỗ trợ cha mẹ trong thời gian sớm nhất.

BÀI VIẾT NỔI BẬT

Cơ chế của stress: Điều gì xảy ra với cơ thể và não bộ khi chúng ta căng thẳng?

Stress không chỉ là cảm giác căng thẳng trong suy nghĩ mà còn là một chuỗi phản ứng phức tạp diễn ra trong não bộ, hệ thần kinh và cơ thể. Hiểu rõ cơ chế này giúp chúng ta nhận diện phản ứng của bản thân và biết cách điều chỉnh khi stress trở nên quá mức.

Đọc tiếp

Stress khác gì với trầm cảm? Cách phân biệt và khi nào cần hỗ trợ

Stress và trầm cảm có thể có những biểu hiện giống nhau như mệt mỏi, khó tập trung, mất ngủ hoặc dễ cáu gắt, nhưng chúng khác nhau về nguyên nhân, diễn biến và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Hiểu rõ sự khác biệt giúp nhận diện đúng vấn đề và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp khi cần thiết.

Đọc tiếp

Ứng phó với stress: Các cách giảm căng thẳng và phục hồi sức khỏe tâm lý

Stress là một phần tự nhiên của cuộc sống và không phải lúc nào cũng có thể loại bỏ hoàn toàn. Điều quan trọng là học cách nhận diện nguồn gây stress, điều chỉnh phản ứng của bản thân và xây dựng những cách ứng phó giúp phục hồi sức khỏe tâm lý lâu dài.

Đọc tiếp

TRUNG TÂM TÂM LÝ GIÁO DỤC HAPPY LIFE

LIÊN HỆ

Hotline: 0963 085 585

Địa chỉ: Số 1 Lô A, khu 7.2 Ha, Vĩnh Phúc, Ba Đình, Hà Nội

Email: [email protected]

Facebook: Tâm lý Happy Life

KẾT NỐI VỚI CHÚNG TÔI